واژه «تحقیق» از زبان عربی گرفته شده است در لغت به معنای درست کردن، رسیدن، رسیدگی، بررسی، مطالعه، حقیقت و واقعیت است (فرهنگ معین).
تحقیق از نظر روش­شناسی عبارت است از کاربرد روش­های علمی در حل یک مسأله یا پاسخ­گویی به یک سؤال (خورشیدی و همکارانش، ۱۳۷۸، ص ۵۲).
فعالیت­های تحقیق از لحاظ ماهیت و هدف، به تحقیق بنیادی، کاربردی و توسعه­ای تقسیم می­ شود. تحقیق کاربردی هر نوع کاوش اصیلی می­باشد که به منظور کسب دانش علمی و فنی جدید که برای آن کاربرد ویژه­ای در نظر گرفته شود (خورشیدی و همکارانش، ۱۳۷۸، ص ۷۴).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

هدف تحقیقات کاربردی توسعه دانش کاربردی در یک زمینه خاص است. به عبارت دیگر، تحقیقات کاربردی به سمت کاربرد عملی دانش هدایت می­ شود. تحقیق کاربردی در جستجوی یک هدف علمی است و تأکید آن بر تأمین سعادت و رفاه توده مردم (دلاور، ۱۳۷۶، ص ۲۷) و بهبود محصول یا فرایند آزمون مفاهیم نظری در موقعیت­های مسائل واقعی است (بست، ۱۳۷۱، ص ۴۰).
و از آنجایی که در این تحقیق در یک سازمان واقعی، عینی و زنده (پویا) صورت گرفته است و از نتایج آن می­توان به طور عملی استفاده کرد، یک تحقیق کاربردی می­باشد.
روش تحقیق از لحاظ نحوه گردآوری داده ­ها نیز به انواع ذیل طبقه ­بندی می­شوند:

1. 1. تحقیقات توصیفی که شامل؛ تحقیقات پیمایشی، همبستگی و موردی و … می‌باشد.

1. 1. تحقیقات آزمایشی

دراغلب تحقیقات علوم انسانی از روش توصیفی استفاده می­ شود. تحقیقات توصیفی شامل مجموعه ­ای از روش­هایی است که هدف آنها توصیف کردن مورد بررسی است. با اجرای این تحقیقات می­توان شرایط موجود را بیشتر شناخت و از آن در فرایند تصمیم ­گیری استفاده نمود.
مطالعه توصیفی برای تعیین و توصیف ویژگی­های متغیرهای یک موقعیت صورت می­گیرد. از این­رو هدف هر مطالعه توصیفی عبارت است از تشریح جنبه­هایی از پدیده مورد نظر پژوهشگر و با دیدگاهی فردی، سازمانی، صنعتی و نظایر آن (سکاران، ۱۳۸۰، صص ۲۴-۱۲۳).
در تحقیق توصیفی می­توان جامعه مورد مطالعه را از طریق پیمایش تحت بررسی و آزمون قرار داد. پیمایش عبارت است از جمع­آوری اطلاعات است که با طرح و نقشه به عنوان راهنمای عملی توصیف و پیش ­بینی و یا به منظور تجزیه و تحلیل روابط برخی متغیرها، صورت می­گیرد. پیمایش توصیفی، به توصیف پدیده­ای خاص در محیطی معین می ­پردازد، برای آزمون نظریه ­ها و یا پاسخ­گویی به پرسش­های پژوهشی به کار می­رود و شامل توصیف و نتیجه ­گیری است (کومار، ۱۳۷۴، صص۴۷-۱۹).
بنابراین با توجه به مطالب مذکور، می­توان گفت که تحقیق حاضر، یک تحقیق توصیفی از نوع پیمایشی می­باشد.
در تحقیقات مدیریتی با دو روش به سوالات تحقیق پاسخ می­گویند که عبارتند از: ۱- استفاده از فنون آماری ۲- استفاده از فنون غیرآماری مانند تکنیک­های تصمیم ­گیری چند معیاره. در گروه اول از فنون آماری استنباطی استفاده خواهد شد. ولی در گروه دوم با بهره گرفتن از طریق بهینه سازی مساله به سوال­ها پاسخ داده می­ شود (آذر، ۱۳۷۳). بر اساس این تقسیم بندی، در تحقیق حاضر از فنون آماری و تکنیک­های تصمیم ­گیری چند معیاره برای دست­یابی به پاسخ سوالات تحقیق استفاده شده است.
۳-۳- جامعه آماری
جامعه آماری به کل گروه افراد، وقایع یا چیزهایی اشاره دارد که محقق می­خواهد به تحقیق درباره آنها بپردازد (سکاران، ۱۳۸۰، ص ۲۹۴). به بیان ساده جامعه آماری عبارت است از مجموعه ­ای از افراد یا واحدها که دارای حداقل یک صفت مشترک باشند. معمولا در هر پژوهش، جامعه مورد بررسی، یک جامعه آماری است که پژوهشگر مایل است درباره صفت یا صفات متغیر واحدهای آن به مطالعه بپردازد. در تعریف جامعه باید به جامع و مانع بودن آن توجه نمود. جامع یعنی در بر گیرنده تمام اجزاء مورد نظر باشد و مانع یعنی واحدهایی را که شامل نمی­ شود در بر نگیرد.
جامعه آماری این پژوهش را کارآفرینان برتر استان هرمزگان را تشکیل می­ دهند. این جامعه متشکل از ۴۰ نفر بود.
۳-۴- نمونه آماری
نمونه عبارت است از مجموعه ­ای از نشانه­ها که یک قسمت، یک گروه یا جامعه­ای بزرگتر انتخاب می­شوند. به گونه ­ای که این مجموعه معرف کیفیات و ویژگی­های آن قسمت، گروه یا جامعه بزرگتر باشد (نادری و نراقی، ۱۳۷۸، ص ۱۵۹).
از آنجا که پژوهش پیرامون تمامی اعضاء جامعه زمان­بر بوده و از نظر هزینه مقرون به صرفه نیست، پژوهشگر ناچار است اقدام به نمونه گیری نماید. برای نمونه گیری باید فهرست کامل افراد جامعه در دسترس باشد. این فهرست چارچوب نمونه گیری نامیده می­ شود. یکی از جنبه­ های مورد نظر در گزینش روش نمونه گیری آن است که چارچوب نمونه گیری در دسترس باشد. به طور کلی در پژوهش­های علوم رفتاری، متداول­ترین روش­های نمونه گیری شامل نمونه گیری تصادفی ساده، نمونه گیری نظام­یافته، نمونه گیری طبقه­ای، خوشه­ای و نمونه گیری چند مرحله­ ای است.
در این پژوهش با توجه به محدود بودن حجم جامعه به جای نمونه گیری از سرشماری کامل استفاده شده است و تعداد جامعه و نمونه آماری با هم برابر است. نتایج قابل تعمیم نیست و فقط به افراد مورد مطالعه تعمیم داده می­ شود. پس از توزیع پرسشنامه در میان کلیه اعضای جامعه آماری، تعداد۳۳ عدد پرسشنامه تکمیل شده، بازگشت داده شد که نرخ بازگشتی برابر با ۸۲ درصد را نشان می­دهد.
۳-۵- روش گردآوری داده ­ها
اطلاعات را می­توان به روش­های گوناگون در مکان­های مختلف و از انواع مختلف منابع گردآوری کرد. روش­های گردآوری اطلاعات مشتمل است بر مصاحبه حضوری، مصاحبه تلفنی، مصاحبه رایانه­ای؛ پرسشنا­مه­های حضوری، پستی، الکترونیکی؛ مشاهده افراد یا رویدادها با ضبط (یا بدون ضبط) صوتی یا تصویری، و انواع سایر فنون انگیزشی همچون آزمون­های برون افکنی (سکاران، ۱۳۸۰، ص ۲۴۳).
همچنین ابزارهای متنوع برای گردآوری داده ­ها وجود دارند که به وسیله آنها می­توان داده ­های مورد نیاز را جمع­آوری و ثبت نمود؛ در این بین می­توان به مواردی نظیر پرسشنامه، مشاهده و بررسی اسناد و مدارک (مطالعات کتابخانه­ای) اشاره کرد محقق برای به دست آوردن داده ­های مورد نیاز در تحقیق باید از ابزار متناسب با آن استفاده کند و پس از آن با تحلیل، پردازش و تبدیل آنها به اطلاعات، به آزمون فرضیه ­ها بپردازد (کیوی و کامپنهود، ۱۳۷۷، ص ۱۵۷).
ابزارهای عمده در تحقیق حاضر برای جمع­آوری داده ­ها؛ مطالعات کتابخانه­ای، پرسشنامه ساختاریافته و مصاحبه ساختارمند می­باشد.
مطالعات کتابخانه­ای: یکی از مهمترین مراحل مربوط به جمع­آوری اطلاعات، برای انجام دادن هر گون تحقیق علمی، استفاده از کتابخانه است. فواید عمده استفاده از کتابخانه به شرح زیر است:
الف) کسب اطلاعات اولیه راجع به موضوع مورد بحث
ب) اخذ تصمیم راجع به این مورد که چه محلی و چه اشخاصی و چه کتبی باید مورد مطالعه قرار گیرد و درباره موضوع تحقیق چه سوابقی در دست است.
ج) گرفتن تجربه از آنچه که قبلاً تهیه شده و پرهیز از تکرار مکررات.
د) استفاده از حقایق، آمارها، کتب، مآخذ و اسناد موجود (خورشیدی و همکارانش، ۱۳۷۸، ص ۳۲۲).
در تحقیق حاضر نیز برای گردآوری و تدوین ادبیات مربوط به موضوع تحقیق و بررسی سوابق تحقیق از روش کتابخانه­ای استفاده شده است. بدین منظور از کتب و مقالات موجود در کتابخانه ­ها و مقالات موجود در اینترنت و همچنین پایان نامه­ های فارسی و لاتین استفاده شده است.
مصاحبه: یکی از روش­های گردآوری اطلاعات اجرای مصاحبه با افراد به منظور دستیابی به اطلاعات مورد نظر پژوهشگر است. مصاحبه را می­توان به صورت هدایت شده یا غیر هدایت شده (آزاد) و نیز به شکل حضوری و تلفنی اجرا کرد (سکاران، ۱۳۸۰، ص ۲۴۶).
مصاحبه در کارهای تحقیقاتی، در کنار پرسشنامه و تکمیل­کننده آن می­باشد؛ در مصاحبه ارزیابی، به­خصوص در درک نگرش، علائق و ادراکات آزمونی­ها، عمیق­تر از پرسشنامه است. مصاحبه بر دو قسم است:

1. 1. مصاحبه ساختارمند: که از قبل تمام سؤالات و دامنه پاسخ آن مشخص است.

1. 1. مصاحبه غیر ساختارمند (آزاد): یک سؤال اولیه به طور کلی انتخاب کرده و از مصاحبه شونده خواسته می­ شود پاسخ سوالات را ارائه نماید.

در این تحقیق با تعدادی از اساتید، متخصصین و صاحب­نظران خبره در زمینه موضوع تحقیق، مصاحبه ­هایی انجام گرفت.
۳-۶- ساختار پرسشنامه تحقیق
پرسشنامه: پرسشنامه حاوی مجموعه ­ای از سؤالات است که پاسخ­گو به گونه ­ای کتبی به آنها پاسخ می­دهد. در پرسشنامه معمولاً، پرسشنامه­هائی درباره نظریه، رفتار و طرز تفکر اشخاص مطرح می­ شود. سؤالات پرسشنامه به شکل باز و بسته طرح می­ شود. در سؤالات بسته، محقق پاسخ­های احتمالی را از قبل مشخص کرده است و پاسخ­گو باید یکی از موارد از قبل انتخاب شده را برگزیند و علامت بزند. سؤالات باز پرسش­هایی است که پاسخی از قبل تهیه شده را ندارد و پاسخ­گو جواب را که مناسب تشخیص می­دهد با کلمات و عبارات خود عرضه می­دارد (طاهری، ۱۳۷۶، ص ۹۳).
در این تحقیق بخش عمده­ای از داده ­ها از طریق پرسشنامه به دست آمد.
۳-۷- روایی و پایایی ابزار گردآوری داده ­ها
۳-۷-۱- روایی پرسشنامه
مهمترین سؤالی که باید در مورد هر نوع روش سنجش پرسیده می­ شود، این است که آن روش تا چه حد رواست؟ وقتی این پرسش را مطرح می­سازیم، در حقیقت در پی آن هستیم که ابزار سنجش، آنچه را که مورد نظر است می­سنجد یا نه؟ و اگر جواب مثبت است، تا چه اندازه از دقت و درستی آن می­سنجد؟ آیا همه آنچه که مورد نظر است و یا عوامل دیگری را می­سنجد؟ (خورشیدی و همکارانش، ۱۳۷۸، ص ۳۲۲).
روایی، عبارت است از آن که آیا ابزار اندازه ­گیری خصیصه مورد نظر را که باید اندازه می­گیرد یا نه؟ روایی تعیین می­ کند ابزار تهیه شده تا چه حد مفهوم خاص مورد نظر را اندازه می­گیرد.
در تحقیق حاضر، جهت تعیین میزان روایی پرسشنامه به عنوان ابزار اصلی اندازه ­گیری، از نظرات خبرگان و متخصصان صاحب­نظر استفاده شد.
۳-۷-۲- پایایی پرسشنامه
اگر ابزار اندازه ­گیری دو یا چند بار استفاده شود و به یک نتیجه واحد برسد، گفته می­ شود که ابزار دارای اعتبار یا پایایی است.
آنچه که در اینجا مورد علاقه ما است، درجه دقت اندازه ­گیری است و می­خواهیم بدانیم اگر فردی را دوباره با روش مورد نظر بسنجیم، نتایجی که به دست می ­آید با چه دقتی تکرار می­ شود (خورشیدی و همکارانش، ۱۳۷۸، ص ۳۲۲).

ایشان هدف خود را از تألیف تفسیر نور، نوشتن یک تفسیر صادراتی عنوان می‌کند که
می توان به راحتی آن را به زبانهای مختلف ترجمه کرد و برای همه انسانها با هر دین و گرایش پیام داشته باشد.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

برای این منظور فقط پیام‌های آیات را بیان می‌دارد، آن هم پیامهای عمومی و قابل استفاده برای همه‌ی انسانها. استاد قرائتی پس از انقلاب در مسئولیت‌های متفاوتی نمایندگی حضرت امام (ره) را بر عهده داشت وی در اردیبهشت سال ۶۱ به «نمایندگی ولی فقیه» در سازمانهای نهضت سواد آموزی منصوب شد و سپس ریاست این سازمان را نیز بر عهده گرفت و این مسئولیت را تا اسفند سال ۱۳۸۹داشت. هم اکنون نیز مسئولیت نهاد «ستاد اقامه‌ی نماز» را بر عهده دارد و همچنین به فعالیّتهای قرآنی خود در صدا و سیما نیز ادامه می‌دهد.
دیگر آثار استاد قرائتی عبارتند از: آشنایی با نماز، ۱۱۴ نکته درباره‌ی نماز،پرتوی از اسرار نماز، امر به معروف و نهی از منکر و …)(سایت رسمی درسهایی از قرآنwww.ketab.sal.ir).
۳-۷-۲- اساس کار تفسیر نور
این تفسیر به زبان ساده و روان و قابل استفاده برای عموم نگاشته شده و شامل همه‌ی آیات قرآن کریم بوده و مهّم ترین ویژگی آن پیام‌های کوتاه و کاربردی است که راه گشای زندگی و قابل ترجمه به زبان‌های زنده‌ی دنیا می‌باشد.
مطالب این تفسیر در قالب ۳ عنوان ارائه شده است:

1. 1. ترجمه‌ی آیه؛

1. 1. نکته ها، شامل: ریشه لغات مشکل، شأن نزول آیه، آیات مرتبط، روایات ذیل آیه، پاسخ گویی به برخی پرسش ها؛

1. 1. پیام ها که مقصود اصلی مؤلّف، همین بخش بوده تا نشان دهد قرآن، کتاب زندگی بشردر همه‌ی عصرها و برای همه نسل هاست.

۳-۸- تفسیر جلاء الاذهان و جلاء الاحزان
۳-۸-۱ – درباره‌ی مفسّر
شیخ «ابوالمحاسن حسین بن حسن جرجانی» فاضل، عالم، متکلّم، محدّث و مفسّر معروف از مشاهیر علمای امامّیه می‌باشد. نگارنده با جُستار در بسیاری از کتب تفسیری مربوطه متوجّه شدم متأسفانه شرح درستی از ایشان موجود نیست، لذا درباره‌ی عصر حیات مؤلف اختلاف نظراتی وجود دارد. در عین حال از اسلوب و سبک نگارش تفسیر و کاربرد واژه ها و اصطلاحات و نیز قرائتی که گاه در ذیل توضیحات ایشان استنباط می‌شود، باید اذعان کرد که احتمالاً وی از مفسّران قرن نهم یا دهم هجری باشد.
مرحوم «ابوالمحاسن جرجانی» از جمله مفسّران بزرگ امامّیه بوده که به طور گسترده در تبیین آیات روح بخش الهی از روایات روشنگر مروی از ائمه‌ی بزرگوار شیعه بهره‌های وافری برده است که این امر در گرایش تفسیری ایشان به روش روایی تأثیر به سزایی داشته است.
وی در خطبه‌ای که در مقدمه‌ی تفسیر خود آورده است به حدیث نبوی ثقلین به عنوان یکی از دو وزنه‌ای که لازم است مسلمانان جهت رهنمون شدن به حقیقت، بدان تمسّک جویند نام می‌برد، لذا هر گاه ایشان در تفسیر آیه‌ای با ابهام مواجه می‌شود به ویژه در تفسیر آیات مشابه، تنها ابزار
گشاینده‌ی مشکل را استناد به روایات می‌داند و با بهره گرفتن از آنها به تفسیر آیه و رفع ابهام می‌پردازد
(سایت دانشنامه‌ی موضوعی قرآنwww.maaref quran.org).
۳-۸-۲- اساس کار تفسیر جلاء الاذهان و جلاء الاحزان
این تفسیر از جهت نگارشی بسیار خوب و عبارات آن دارای فصاحت و بلاغت و عاری از هر گونه اطناب می‌باشد. در پاره‌ای از موارد که ایجاز مطلب باعث اخلال در کلام می‌شود بیان مفسّر به صورت تفصیل ایراد شده است. وی مطلب تاریخی را متذکّر شده و جهت تنوّع موضوع و تقریب مطلب به ذهن خواننده به اشعار عربی و فارسی تمثیل جسته است. البّته با دقّت در محتوای تفسیر مذکور سبک بیانی آن طبق فضای ادبی قرن نهم یا دهم ایراد شده است.
گرچه این سبک شاید برای خوانندگان امروزی قدری مشکل به نظر برسد اما در واقع این گونه نگارش در نوع خود، سهم به سزایی در شکوفایی فرهنگ و ادبیّات یک ملّت ایفا کرده است، لذا مفسّر، تمام آیات را در یک مجموعه‌ی تفسیری در حجم ده مجلّد و به قطع وزیری تدوین کرده است برخی از مفسّران و محقّقان در کامل بودن این تفسیر از جهت در بر گرفتن تمام سوره‌های قرآن ایجاد تردید کرده‌اند و اعتقاد دارند که بخشی از قرآن توسط مرحوم «ابوالمحاسن جرجانی» تقریر شده است و پس از ایشان بخشی نیز توسط مفسّری دیگر به نام « سیّد گازر» به رشته‌ تحریر درآمده است. امّا وجود نسخ متعدد و تصریح علمای اعلام به ویژه صاحب «ریاض العلماء» به این که وی تمام دوره‌ی این تفسیر را که
توسط «ابوالمحاسن جرجانی» تدوین شده مشاهده کرده است، به نظر می‌رسد هیچ گونه تردیدی نسبت به این قضیّه بر جا نمی‌ماند(سایت دانشنامه‌ی موضوعی قرآنwww.maaref quran.org).
فصل چهارم
شواهد شعری
۴-۱- شواهد شعری بوستان و گلستان سعدی در تفسیر عاملی
۴-۱-۱- سوره‌ی بقره، آیه‌ی ۳
الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاهَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ.
(همان مردم که مؤمن بعالم غیب هستند [و آنچه ز چشم‏شان پوشیده است بیارى اندیشه و خرد مى‏پذیرند] نماز مى‏خوانند و از آنچه نصیبشان کردیم به دیگران بهره مى‏رسانند)
نکته ها:
این سوره در مدینه نازل شده است و در زمان پیامبر ( ص) گفته می‌شد: هر کس که سوره‌ی بقره و آل عمران را می‌دانست«حبرش» نامیده می‌شد یعنی بسیار عالم و مردم او را محترم می‌شمردند.
در یکی از جنگ‌ها پیغمبر، جوانی را فرمانده‌ی لشکر کرد مردم گفتند: این جوانتر از نفرات لشکر است. پیامبر ( ص) فرمود : او از دیگران عالم تر است زیرا که سوره‌ی بقره را یاد دارد.
پیام ها :
۱.ایمان پذیرش در دل است و بس؛
۲.غیب یعنی آنچه دور از حس و عقل است و دو گونه است:
– اوّل آنکه تو از آن غایبی و آن عالم غیب الغیوب خداوندی است که تو از آن دوری و آن به تو نزدیکتر از رگ گردن است؛
-دوّم آنکه او از تو غایب است و آن عالم ارواح و حقایق ثابته‌ی عالم است که موجوداتی ثابت هستند از پیش انسان تا همیشه و چون حواس ظاهری ما رسای به آنها نیست، غایب و پنهان از ما نامیده می‌شوند؛

1. 1. به درستی مواظب نماز باشید و در آن سستی نکنید؛

۴.تکبیر و قرائت را با تفکّر، رکوع و سجود را با تواضع و تشهّد را با امیدواری انجام دهید و با اخلاص سلام دهید(عاملى،۱۳۶۰، ج‏۱: ۷).
شواهد شعری سعدی مربوط به قسمت ۲ پیام ها:

دوست نزدیـکتر از من بـمن است
چـه کنم با کـه توان گفت کـه او

ویـن عجب‏تر که من از وى دورم‏
در کنــار مـن و مـن مهجـــورم
(سعدی، ۱۳۸۴: ۱۰۰)‏

داشبوردهای مدیریتی و ارتباط آن با هوش تجاری
روش‌های مختلفی برای اتصال تصمیم‌سازی به عملکرد سازمان وجود دارد. برای مثال در صنایع تولیدی تصمیمات بر بهینه‌سازی تخصیص منابع تمرکز دارد. اما از دیدگاه تصمیم‌سازان، ابزارهای مجازی سازی مانند داشبوردها و کارت‌های امتیاز، مسیر سودمندی برای مشاهده داده و اطلاعات است. نتایج قابل نمایش شامل، پارامترهای منفرد، آنالیز گرافیکی روندها، سنجش ظرفیت، نقشه‌های گرافیکی، درصد اشتراک، چراغ‌های توقف و مقایسه واریانس است. طراحی واسط‌های کاربری از نوع داشبورد اجازه نمایش روابط پیچیده و پارامترهای عملکردی را می‌دهد به گونه‌ای که برای مدیران بحران به سادگی قابل درک و قابل هضم باشد. به این ترتیب داده‌هایی که توسط سیستم‌های هوش تجاری و با تکنیک‌های مختلف از جمله داده‌کاوی، استخراج شده‌اند با کمک واسط‌های کاربری داشبورد گونه و با کمک گزارشات گرافیکی نمایش داده‌خواهند شد.

شکل ۲-۶ ساختاری را نشان می‌دهد که در آن داشبورد با فرایند تصمیم‌سازی هماهنگ شده است.
شکل ۲-۶ : ساختار رابط کاربری داشبورد
همان گونه که از شکل فوق پیداست، داشبورد ادغام انبار داده‌ها و مدل های تحلیلی را مستقیما به فرایند تصمیم گیری تبدیل می کند. این یک فرایند مدام است که بر اساس اسکن مدام محیط و بازخورد پارامترهای عملکرد کنونی انجام می‌گیرد.
ویژگی سازمان‌های کوچک و متوسط
از نگاه مجامع بین المللی و موسسات مختلف جهانی همچون بانک جهانی و صندوق بین المللی پول، بنگاه‌های کوچک و متوسط نقش تعیین کننده‌ای در ایجاد اشتغال، شکوفایی و رونق اقتصاد جوامع دارند به طوری که کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه، با در پیش گرفتن سیاست‌های منسجم و هماهنگ در این زمینه توانسته‌اند گام‌های بزرگی را در کاهش بحران‌های اقتصادی، اجتماعی که بیکاری عمده‌ترین آنها به شمار می‌آید بردارند. عمده‌ترین دلایل تاسیس بنگاه‌های کوچک و متوسط عبارت‌اند از:
خصوصی سازی مجتمع‌های صنعتی بزرگ
امکانات توسعه فردی
استقلال
افزایش بهره وری
همچنین شناسائی خلاءهای موجود در بازار، مشتری گرائی، اهمیت به کیفیت کالا و خدمات (مدیریت کیفی)، سازماندهی کاری مناسب، استفاده از نیروی کار ماهر و حضور اینترنتی را می‌توان از جمله عوامل موثر درموفقیت شرکت‌های کوچک و متوسط دانست. مشخصات بنگاه‌های کوچک و متوسط :
در مقابل تغییرات بازار و محیط انعطاف پذیرند.
فعالیت‌ها و ابتکار عمل افراد در این بنگاه‌ها سریعاً به نتیجه می‌رسد.
سرمایه اولیه مورد نیاز این بنگاه‌ها محدود است.
کارایی سرمایه در این بنگاه‌ها بالاست .
این شرکت‌ها محرک اصلی تحقق کارآفرینی هستند.
باتوجه به اهمیت و نقش بنگاه‌های کوچک و متوسط در رشد اقتصادی و توسعه صادرات،دولت‌ها می‌بایست در تصمیم‌گیری و سیاست‌گزاری، فعالیت‌های هدفمندی را پیگیری نمایند. چالش‌های بنگاه‌های اقتصادی کوچک و متوسط در ایران:
پراکندگی موضوعی و تنوع فعالیت‌های واحدهای کوچک
تنوع نهادها و دستگاه‌های موظف به حمایت از بنگاه‌های اقتصادی کوچک و متوسط در وزارتخانه‌ها یا سازمان‌های گوناگون، امکان بهره مندی این واحدها از حمایت دولت را به حداقل رسانده و برنامه‌ریزی کلان دولت برای توسعه صنایع کوچک از یک طرف و مشکلات و معضلاتی که این صنایع با آن رو به رو هستند از طرف دیگر، پتانسیل سرمایه گذاری در این بخش را پیچیده ساخته است.
آسیب پذیری آن‌ها در مقابل نوسانات اقتصادی ( به جهت آنکه استراتژی صنعتی منطبق بر توسعه صنایع کوچک و متوسط، بستر مناسبی برای توسعه فعالیت‌های این واحدها فراهم ننموده است) همچنین علاقه‌مندی دولت در ورود به تمامی امور اقتصادی و مهم‌تر از آن رقابت با بخش‌های تعاونی یا خصوصی محدودیت واحدهای کوچک یا متوسط را دو چندان ساخته است.
کمبود نقدینگی به عنوان چالش اساسی بسیاری از صنایع کوچک و متوسط کشور
نقش بنگاه‌های اقتصادی کوچک در توسعه اقتصادی
نقش بنگاه‌های اقتصادی کوچک در توسعه اقتصادی را می‌توان در محورهای زیر خلاصه کرد :
تشکیل سرمایه:
سرمایه گذاری عامل اصلی افزایش تولید و توسعه اقتصادی است و سهم بنگاه‌های اقتصادی کوچک به دلیل آنکه بیش از هر بخش دیگری ، توانایی جذب سرمایه‌های محدود و پراکنده موجود در جامعه و هدایت آنها به سمت فعالیت‌های تولیدی و صنعتی کشور را دارند بسیار حائز اهمیت است . بخش عمده ای از سرمایه ای که در بنگاه‌های اقتصادی کوچک به کار می‌رود، اکثراَ از ثروت صاحب موسسه ، فامیل ، دوستان و بستگان وی تشکیل می‌گردد. بنابراین بنگاه‌های اقتصادی کوچک عامل مهمی در تبدیل پس اندازهای راکد جامعه به سرمایه‌های مولد به شمار می‌رود.
اشتغال زایی :
بنگاه‌های اقتصادی کوچک ، بیش‌ترین قابلیت را برای ایجاد اشتغال مولد و سازنده و هدایت قشر جوان جامعه به سوی فعالیت‌های تولیدی دارا می‌باشند. آمار کارگاه‌های صنعتی کشور در طی سالهای ۱۳۷۶- ۱۳۶۷ نشان می‌دهد که سهم بنگاه‌های اقتصادی کوچک از کل اشتغال صنعتی همواره بیش از ۶۰% بوده و به این معنی است که اشتغالی که بنگاه‌های اقتصادی کوچک ایجاد کرده‌اند، همواره بیشتر از صنایع بزرگ( که بخش اعظم تسهیلات اعطائی بانک‌ها را به خود اختصاص می‌دهند) بوده است.
پرورش مدیران و کارفرمایان کارآمد:
بنگاه‌های اقتصادی کوچک بهترین بستر برای تربیت مدیران و نیروهای انسانی متخصص و کارآمد مورد نیاز صنایع بزرگ می‌باشند. مدیران در این واحدها قدرت ریسک پذیری ، انعطاف پذیری ، برخورد با مشکلات و بسیاری از فنون مدیریت را فرا گرفته و روحیه کارآفرینی و نوآوری در آن‌ها ایجاد می‌گردد به همین دلیل بنگاه‌های اقتصادی کوچک را ” دانشگاه علمی مدیران ” معرفی کرده‌اند.
ایجاد محیط مناسب برای خلاقیت و نوآوری :
بنگاه‌های اقتصادی کوچک جوانان فعال ، پر انرژی ، دارای روحیه خلاق و ریسک پذیر را وارد صحنه‌های رقابت و تولید نموده و به کمک آن‌ها بیش‌ترین خلاقیت و نوآوری‌های صنعتی و تحقیقات کاربردی را در جهت تنوع بخشیدن به تولیدات و حضور بیشتر در بازارهای جهانی از خود به ثبت رسانده‌اند.
تمرکز زدایی و کمک به توسعه اقتصادی مناطق روستایی:
بنگاه‌های اقتصادی کوچک در مناطق روستایی نه تنها از مهاجرت به شهرها جلوگیری و مانع بروز مشکلاتی از قبیل ترافیک ، تامین مسکن و افزایش مخارج عمرانی جلوگیری می‌کند. همچنینن به واسطه پایین تر بودن سطح دستمزد در روستاها، هزینه‌های تولید نیز کاهش می‌یابد.
پیوند حلقه‌های مفقوده تولید: در بخش بنگاه‌های اقتصادی زود بازده و دیر بازده
بنگاه‌های اقتصادی کوچک حلقه‌های ارتباطی بین مصرف کنندگان محصولات تولیدی و صنایع بزرگ می‌باشند. به این معنی که این بنگاه‌ها از طریق پیمانکاری و با تولید قطعات نیمه ساخته مورد نیاز صنایع بزرگ ، این امکان را به برنامه ریزان صنایع بزرگ می‌دهند تا بتوانند همزمان به تولید کالاهای متعدد پرداخته و ضمن تغییر خط تولید کارخانه و تولید کالاعای با تکنولوژی پیشرفته تر ، تا مدتی طولانی با فروش قطعات به بنگاه‌های بزرگ به آنان یاری رسانند.
مشکلات بنگاه‌های اقتصادی کوچک از جنبه مالی
علیرغم آنکه بیش از ۹۰ درصد از واحدهای صنعتی کشور را بنگاه‌های اقتصادی کوچک ومتوسط تشکیل می‌دهند سهم این واحدها در اشتغال بسیار اندک می‌باشد. از جمله عواملی که باعث عدم رشد بنگاه‌های اقتصادی کوچک در کشور می‌گردند می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود:
وجود درآمدهای سرشار نفتی و عدم توجه به درآمدهای ارزی بنگاه‌های اقتصادی کوچک
نبود سیاست‌های پایدار در استراتژی توسعه صنعتی کشور در جهت حمایت از بنگاه‌های اقتصادی کوچک
عدم وجود ارگانی که به طور خاص متولی امور مربوط به بنگاه‌های اقتصادی کوچک باشد
از جنبه مالی نیز بنگاه‌های اقتصادی کوچک با سه مشکل عمده مواجه می‌باشند:
کمبود سرمایه : این بنگاه‌ها حتی در کشورهایی که دارای موسسات مالی پیشرفته می‌باشند به زحمت می‌توانند اطمینان موسسات قرض دهنده را فراهم نموده و به علت خطر عدم توانایی در بازپرداخت تسهیلات مجبورند که بهره‌های بالاتری را بپردازند.
ناتوانی در ارائه ابزارهای جدید مالی: ابزارهای جدید مالی نظیر هجینگ ها ( معاملات آتی و اوراق مشتقه) می‌توانند جهت انجام معاملات و پوشش ریسک نوسانات قیمت کمک شایانی را به بنگاه‌های اقتصادی کوچک بنمایند، که بنا به‌دلایلی از جمله ابهامات برخی از این خدمات با بانکداری اسلامی تاکنون در کشور پیاده نشده است.
مشکل تهیه مواد اولیه: بنگاه‌های اقتصادی کوچک به علت مشکلاتی که از لحاظ مالی دارند، قادر نیستند که در بازار با خرید کلی از تخفیفات ممکن استفاده کرده و از مزایای افزایش قیمت موجودی انبار در آینده بهره مند گردند.
مشکل فروش محصولات: این بنگاهها به علت کمبود سرمایه با مشکلات زیادی در زمینه تبلیغات ، بسته بندی ، دادن نمونه و برگزاری نمایشگاه جهت معرفی محصولات تولیدی خود مواجه می‌باشند.
مزایا و معایب هوش تجاری در سازمان‌های کوچک و متوسط
سیستم‌های هوش تجاری عموما روی سازمان‌های بزرگ، چند ملیتی و بین المللی تمرکز دارد، از این رو کارهای تحقیقاتی بیشتر بر آن‌ها تمرکز دارند و موقعیت و نیازهای آنان را منعکس می‌سازند. کمبود تحقیقات عمیق بر روی عوامل حیاتی موفقیت هوش تجاری در سازمان‌های کوچک به صورت عمیقی حس می‌شود[۲۹]. لازم به ذکر است، به‌کارگیری هوش تجاری در شرکت‌های کوچک و متوسط بسیار بااهمیت است، چرا که این سازمان‌ها نقش مهمی در اقتصاد بازی می‌کنند. هوش تجاری موجبات تغییر در سازمان‌ها را فراهم آورده است و از برنامه‌های ساده و استاتیک تحلیلی به راه‌ حل ‌های توسعه‌یافته‌ای تبدیل شده‌اند که می‌توانند در طرح ریزی‌های استراتژیک، مدیریت ارتباط با مشتریان، نظارت بر عملیات و بررسی سودآوری محصولات مورد استفاده قرارگیرند[۱۸].
مهم‌ترین مانع در به‌کارگیری هوش تجاری هزینه و پیچیدگی آن است. هزینه‌ها شامل ابزارها و سرویس‌های نرم‌افزاری می‌باشد. گرچه موانع دیگری مانند بودجه کم، پیچیدگی و دانش سازمانی کم، موانع فناوری و نیروی کار کم و نیز زمان کمتر برای برنامه‌ریزی و تحلیل وجود دارد.
سازمان‌های کوچک نیاز به ابزارها و معماری‌های سبک‌وزن^[۵] و ارزان دارند که تحلیل برخط داده را فراهم آورد[۳۱]. بر طبق فلسفه کار، سازمان‌های بزرگ و کوچک تفاوت‌های قابل ملاحظه‌ای دارند که باعث می‌شود، به‌کارگیری ابزارهای مورد کاربرد در سازمان‌های بزرگ، در سازمان‌های کوچک قابل استفاده نباشد، به طور خلاصه یک سایز مناسب همه نیست [۲۴]. به علاوه مشکلات فراوانی در شناسایی اطلاعات مورد نیاز کاربران بالقوه در فرایند ساخت انباره‌داده وجود دارد. بنابراین سازمان‌های کوچک و متوسط نیاز به راه‌ حل ‌های سبک، ارزان، قابل‌انعطاف، ساده و موثر دارند. می‌توان به فواید روشن مشتریان با واسط‌های کاربری وب دست یافت. برای مثال فناوری وب برای انباره‌داده به وسیله شرکت‌های بزرگ مورد استفاده قرار می‌گیرند، اما تقاضاهای بیشتری برای چنین سیستمی در سازمان‌های کوچک و متوسط وجود دارد. به‌کارگیری فناوری وب، نرم‌افزارهای ارزان قیمتی فراهم می‌آورند چرا که ضرورت وجود برنامه‌های کاربردی پراکنده را از بین می‌برد؛ ضرورت پیاده‌سازی و نگهداری از شبکه سازمان و کاهش زمان آموزش. برای کاربران نهایی، به‌کارگیری راه‌ حل ‌های مبتنی بر وب ساده‌تر است. به علاوه معماری مبتنی بر وب نیازمند نرم‌افزارهای سبک مشتری است(مرورگر وب) [۳۱].

Primer F1+R1 (10µM)

۱

Primer F2+R2 (10µM)

۵/۱

dNTPs(10mM)

۵/۰

DNA Taq polymerase(5u/ µl)

۵/۰

جمع

۲۳

۱۱-۲-۳- انجام واکنش PCR برای شناسایی ژن های اینتگراز ۱ و ۲

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

پس از آماده ­سازی مخلوط اصلی^[۵۳] در کنار یخ و انجام یکبار سانتریفیوژ کوتاه­مدت (به اصطلاح spin) به هر میکروتیوب ۵/۰ میلی لیتری واکنش PCR، ۲۳ میکرولیتر از مخلوط اصلی همگن شده، اضافه می­شد. سپس با اضافه­کردن DNA استخراجی (مربوط به نمونه‌هایی که مقاومت دارویی چندگانه داشتند) به میزان ۲ میکرولیتر به هر واکنش، میکروتیوب­ها آماده قرار گرفتن در دستگاه ترموسایکلر می­شدند. لازم به ذکر است در هر سری واکنش کنترل مثبت و کنترل منفی در کنار دیگر نمونه­ها گذاشته می­شد تا ارزش نتایج حاصل از PCR قابل اعتماد باشد. در پایان به تمامی میکروتیوب­های PCR روغن معدنی (mineral oil) اضافه­شده تا از تبخیر محلول همگن جلوگیری شده و ترکیب واکنش به هم نخورد. پس از آماده ­سازی و اطمینان از بسته­بودن درب تمامی نمونه­ها، آنها در دستگاه ترموسایکر بایوراد^[۵۴] که از قبل برنامه خاص واکنش PCR به آن داده­ شده، قرار می­گرفتند.

۱۲-۲-۳- الکتروفورز روی ژل آگارز

جدول ۱۳-۳: تهیه بافر TAE 50 بار به شرح ذیل صورت می­پذیرد

۲۰cc

۰٫۵ M, pH=8.3))EDTA

۱۱٫۴۲cc

Acetic Acid

۴۸٫۴۴g

Tris Base

۱۰۰cc

آب مقطر(D.W)

پس از آنکه pH، با pH­سنج روی ۳/۸ تنظیم گردید، حجم نهایی با آب مقطر به ۲۰۰ میلی­لیتر رسانده می­ شود.

محصول PCR به دست ­آمده تا زمان انجام این مرحله در دمای ۲۰- نگهداری ­شد. الکتروفورز روشی است که منجر به حرکت مولکول­های باردار در میدان الکتریکی ثابت می­ شود. الکتروفورز ژل آگارز روش استاندارد، جهت بررسی، تفکیک و شناسایی قطعات DNA می­باشد. برای انجام الکتروفورز میزان مورد نظر از پودر آگارز در بافر ۱X TAE حل می­ شود. برای الکتروفورز محصول PCR غلظت ۵/۱ درصد آگارز استفاده شد. ۱X TAE که محلول کار^[۵۵] است از محلول استوک ۵۰X TAE بدست می‌آید به این صورت که محلول استوک با نسبت ۱به ۴۹ با آب مقطر رقیق می‌شود تا محلول کار حاصل شود. روش تهیه بافر TAE 50 بار غلظت به­شرح جدول (۱۳-۳) می­باشد.
محلول شدن پودر آگارز در حلال (TAE 1X) با بهره گرفتن از حرارت ماکروویو و هم­زدن مداوم انجام شد، تا محلول آگارز کاملا شفاف گردید. پس از سرد شدن و رسیدن به دمای حدود ۵۰-۴۰ درجه سانتی ­گراد و برای مرئی شدن قطعات DNA زیر نورUV اتیدیوم بروماید (۷ میکرولیتر به ازای هر ۱۰۰ میلی لیتر ژل) افزوده شد و پس از مخلوط نمودن آن، به درون قالب­های مخصوص دستگاه الکتروفورز انتقال داده ­شد بطوریکه ضخامت آن ۵ میلی­متر باشد. پس از انجماد کامل ژل آگارز، با برداشتن شانه، چاهک­های محل استقرار نمونه­های DNA پدیدار می­ شود. قالب مذکور که حاوی ژل آگارز تهیه شده می­باشد به تانک الکتروفورز منتقل شد. بافر موجود در تانک (TAE 1X) بایستی به میزانی باشد که سطح آگارز را بپوشاند.

به اعتبار دیگر ولایت بر دو نوع است:
۱- ولایت خاص؛ عبارت از ولایتی است بر فرد یا افرادی خاص
۲- ولایت عام؛ ولایتی است بر تمامی افراد جامعه اسلامی، مانند ولایت از سوی ولی امر عادل (همان)
۱-۱-۷ اولاد
اولاد، جمع ولد به معنی فرزند است. « اولاد » به دو مفهوم عام و خاص به کار می رود:
به معنی عام شامل تمام کسانی است که از نسل شخصی به طور مستقیم به وجود آمده اند، خواه بی واسطه باشد یا با واسطه. در این تعریف نواده های شخص نیز، هر اندازه پایین برود، در زمره اولاد است. اما به معنی خاص به کسانی گفته می شود که بی واسطه از نسل شخصی به وجود آمده اند. نکته ای که در مورد اولاد به معنی خاص آن باید گفته شود این است که در قانون مدنی و فقه « اولاد » به اطفالی گفته می شود که دارای نسب مشروع هستند و قانون آنها را وابسته به پدر یا مادر و یا هر دو می داند. کودکانی که دارای نسب مشروع نیستند با پدر و مادر طبیعی خود نسبتی ندارند و نمی توان آنها را « ولد » یا فرزند نامید. ( کاتوزیان، ۱۳۸۴ : ۳۲۱ )
اما گاهی اوقات لفظ فرزند در غیر این معانی به کار برده می شود، یعنی اینکه هیچ گونه رابطه نسبی و خونی وجود ندارد و در عین حال یکی از آنها دیگری را فرزند خود می خواند، رابطه موجود بین اینها که به تجویز قانون می باشد که یک رابطه فرضی و حکمی است، رابطه سرپرستان و کودک یا نوجوان که بین طرفین و به حکم قانون ایجاد می شود. درجه وابستگی فرزندی که به این صورت پذیرفته می شود با متقاضیان سرپرستی تابع احکام قانونی است.
۱-۲ فرزند خواندگی و سیر تحول آن
فرزند خواندگی از حیث لغوی از « فرزند خواندن » و به این معنی است که شخص بیگانه ای را که با او نسبت فرزندی ندارد، فرزند خود بخواند. ( دهخدا، ۱۳۷۷: ۱۰۰۴۲ )
معادل انگلیسی این واژه « Adoption » که از واژه Adopt گرفته شده که به معنای قبول کردن، پذیرفتن، مربوط ساختن و نامگذاردن آمده است. ( آریانپور، ۱۳۸۴ : ۲۹۸ )
و معادل عربی آن « دعی » است همچنین واژه « دعی » مشتق از « دعو، دعا » است که به معنای صدا زدن، خواندن، دعوت کردن، نامیدن است. ( آذرنوش، ۱۳۸۶: ۱۹۷ )
در زبان عربی « تبنّی » را نیز معادل فرزندخواندگی آورده اند و در لغت مصدر باب تفعّل از ریشه « بنو » به معنای پسرخواندگی، فرزندخواندگی و پسر گزیدن است و در فقه کسی را که پسر حقیقی شخصی نباشد توسط وی به پسری برگزیدن را تبنّی گویند. ( انصاری و طاهری، ۱۳۸۸، ج ۱ : ۶۲۶ )
اما در اصطلاح، فرزندخواندگی یک عمل حقوقی است که موجب پیدایش رابطه فرزندی صوری میان زن و مرد یا احدی از آنان از یک سو و فرزندی که متعلق به آنان نیست می شود. ( جعفری لنگرودی، ۱۳۸۷، ص ۴۹۷ )
سرپرستی که در کشورهای غیراسلامی به صورت فرزندخواندگی انجام می گیرد سابقه نسبتاً طولانی دارد و در ادوار مختلف با اهداف گوناگون مورد توجه قرار گرفته است.
در ایران با وجود سابقه پذیرش نهاد فرزندخواندگی در دوران حکومت ساسانیان و اعتبار آن نزد زرتشتیان با نفوذ اسلام منسوخ گردید. ولی به علت فواید فردی و اجتماعی و نیاز مردم جامعه و استقرار عدالت و حمایت از کودک و نوجوان سرپرستی این افراد مورد توجه قرار گرفته است (امامی،۱۳۷۸ : ۲۲ ) که در ادامه تحولات فرزندخواندگی را بیان خواهیم کرد که دچار چه دگرگونی هایی شده است.
۱-۲-۱ فرزندخواندگی پیش از اسلام
در بین اقوام و قبایل عرب در شبه جزیره عربستان، قبل از ظهور اسلام، فرزندخواندگی یا « تبنی » بسیار رواج داشت؛ به گونه ای که وقتی کودکی را به فرزندی می پذیرفتند همه آثار فرزند بطنی را بر او مترتب می کردند، از جمله اینکه فرزندخوانده از پذیرنده فرزند ارث می برد و زوجه فرزندخوانده مثل زوجه فرزند واقعی عروس پدرخوانده محسوب می گردید. بنابراین ازدواج پدرخوانده با زوجه پسرخوانده مباح و مجاز نبود. در نتیجه اگر فرزندخوانده زوجه خود را طلاق می داد و یا در اثر فوت یا کشته شدن فرزندخوانده زوجه اش بیوه می شد پدرخوانده مجاز نبود با زن پسرخوانده ازدواج کند که این طرز تفکر در میان مردم قوت داشت و در ابتدای پیدایش اسلام نیز با شدت و تعصب فراوان رعایت می گردید. ( خراسانی، ۱۳۷۵، ج ۱ : ۲۸۳ )

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

بر این اساس فرزندخوانده ها از تمام حقوقی که فرزندان حقیقی برخوردار بودند از جمله ارث برخوردار بودند، چه آنکه در زمان جاهلیت مردم از سه طریق از یکدیگر ارث می بردند که عبارتند از:
۱- نسب که در اولاد مذکر و جنگجویان مرد منحصر بود و از این رو زنان و کودکان از ارث محروم می شدند.
۲- از طریق فرزندخواندگی، یعنی به فرزندی گرفتن فرزندان دیگران، که صیغه ای شبیه عهد و سوگند ( ولاء ) داشته است.
۳- از طریق عهد و سوگند که از آن به ولاء تعبیر می شده؛ به گونه ای که فردی به شخص دیگر در حالی که دست یکدیگر را گرفته بودند می گفت « دمی دمک وهدمی هدمک و ناری نارک و حربی حربک و سلمی سلمک و ترثنی و ارثک و تطلب بی و اطلب بک و تعقل عنی و اعقل عنک » پس از آن فرد هم پیمان به مقدار یک ششم از میراث هم پیمان خود ارث می برد. ( رحیمی، ۱۳۸۸ : ۷۶ )
بنابراین همان گونه که گفته شد در ارتباط با یکدیگر رابطه نسب حقیقی را برقرار می کردند و قرابت ناشی از نسب واقعی را حاکم بر خودشان می دانستند و فرزندخواندگی را موجب ایجاد نسب و قرابت می دانستند.
۱-۲-۲ فرزندخواندگی پس از ظهور اسلام
اساس تلاش اسلام و پیغمبر صلی الله علیه و آله بر شکستن بت های نفس و نابود کردن بسیاری از معیارهای غلط دوران جاهلیت و جایگزین کردن ارزش های واقعی و کرامت های انسانی بر مفاخر واهی قبیله ای و عشیره ای و برتری دادن تقوا بر قدرت مادی و ظاهری و استقرار عدالت و ریشه کن کردن اختلاف طبقاتی استوار بود و برای نیل به این هدف طرق مختلفی را می پیمود و از ابزار متفاوتی استفاده می کرد. (امامی، ۱۳۷۸ : ۲۹)
از جمله اقدام پیغمبر در این زمینه این بود که از زینب دختر عمه خود که مادرش از قبیله قریش و پدرش از قبیله معروف اسدی بود برای زید فرزندخوانده خود خواستگاری کرد. زیدبن شراحیل کلبی از قبیله بنی عبدود به روایتی برده و اسیری بود که شخص به نام حکیم بن خرام از بازار عُکاظ خریداری و در مکه به خدیجه همسر پیغمبر ( ص ) فروخت و خدیجه زید را به همسر خود بخشیده بود که بعد از مدتی این غلام آزاد شد و پیغمبر ( ص ) او را به فرزندخواندگی پذیرفت. (گرجی، ۱۳۷۹ : ۳۱)
همان طور که گفته شد، پیغمبر ( ص ) از زینب که زنی صاحب جمال بود برای زید، فرزندخوانده خود که مردم عرب او را زید بن محمد می نامیدند، خواستگاری کرد و زینب به ازدواج زید درآمد. ولی شاید به این علت که جامعه آن زمان و طرز تفکر مردم هنوز آمادگی پذیرش فکر بلند پیغمبر ( ص ) را نداشت این وصلت ادامه نیافت و بعد از مدتی بین زید و زینب اختلاف پیش آمد و توصیه پیغمبر ( ص ) بر ادامه زندگی این دو نفر مفید واقع نشد و سرانجام زید و زینب از هم جدا شدند و بعد از وقوع طلاق و انقضای عده، پیغمبر ( ص ) زینب را به ازدواج خود درآورد. بدین منظور زید را برای این خواستگاری مأمور کرد بعد از وقوع ازدواج بین پیغمبر ( ص ) و زینب که در نظر اعراب نوعی خرق عادت بود مورد اعتراض شدید مردم، خصوصاً دشمنان پیغمبر ( ص ) گردید و بر او خرده گرفتند که چرا پیغمبر ( ص ) برخلاف رسم عرب با عروس خود ازدواج کرده است ولی ما را از آن نهی می کند. پیغمبر ( ص ) در برابر اعتراضات شدید مردم و در دفاع از عمل خود فرمودند: من پسری ندارم تا عروسی داشته باشم و چون زید فرزند صلبی من نیست، خرق عادت نشده و در نتیجه با عروس خود ازدواج نکرده ام، چرا که فرزندخوانده فرزند نیست. (حلی، ج ۲ : ۷۴۵)
ابتدا باید بررسی شود که قرآن کریم در این زمینه چه حکمی دارد، فقهای شیعه برای استنباط و بیان حکم شرعی فرزندخواندگی به آیات استناد کرده اند. البته در این زمینه احادیثی نیز ذکر شده است، اما کتاب قرآن به عنوان اولین ادله استنباط احکام شرعی در نظام حقوقی امامیه، مورد نظر فقهاست از این رو احادیث مزبور مفسری برای آیات قرآن به شمار می روند.
آیاتی که فقها و مفسران شیعه حکم نفی فرزندخواندگی و حرمت آن در اسلام را از آن استنباط کرده اند آیات ۴-۵-۳۷-۴۰ سوره مبارکه احزاب می باشد. شأن نزول این آیات زیدبن حارثه، پسرخوانده ی رسول خدا ( ص ) می باشد ولی فقها از این آیات حکم کلی فرزندخواندگی را استنباط کرده اند و گفته اند فرزندخواندگی در اسلام نسخ شده و احکام مربوط به آن از بین رفته است.
آیه ۴ سوره مبارکه احزاب می فرماید:
« … وَمَا جَعَلَ أَدْعِیَاءکُمْ أَبْنَاءکُمْ ذَلِکُمْ قَوْلُکُم بِأَفْوَاهِکُمْ وَاللَّهُ یَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ یَهْدِی السَّبِیلَ »
… خداوند فرزندخوانده های شما را فرزند حقیقی شما قرار نداده است، این سخن شماست که به دهان می گویید، اما خداوند حق را می گوید و اوست که به راه راست هدایت می کند.
آیه ۵ می فرماید:
« ادْعُوهُمْ لِآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِندَ اللَّهِ فَإِن لَّمْ تَعْلَمُوا آبَاءهُمْ فَإِخْوَانُکُمْ فِی الدِّینِ وَمَوَالِیکُمْ وَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ فِیمَا أَخْطَأْتُم بِهِ وَلَکِن مَّا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُکُمْ وَکَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِیمًا »
آنها را به نام پدرانشان بخوانید که این کار نزد خدا عادلانه تر است و اگر پدرانشان را نمی شناسید آنها برادران دینی و موالی شما هستند. اما گناهی بر شما نیست در خطاهایی که از شما سر می زند ( و بی توجه آنها را به نام دیگران صدا می زنید )، ولی آنچه را از روی عمد می گویید ( مورد حساب قرار خواهد داد ) و خداوند آمرزنده و رحیم است.
با توجه به مدنی بودن این سوره و با توجه به آیات مورد نظر که به بیان حکم می پردازد، می توان اطمینان پیدا کرد که این آیات نیز در مدینه، یعنی بعد از هجرت پیامبر اکرم ( ص ) نازل شده است. به بیان دیگر حکم فرزندخواندگی تا قبل از نزول این آیات در مدینه به همان روال و رسم و رسوم جاهلیت بوده است.
شأن نزول آیات: در اکثر قریب به اتفاق تفاسیر و کتب فقهی ذکر حکم فرزندخواندگی با تفاسیر آیات مزکور و بیان شأن نزول آیات همراه بوده است و گفته اند که این آیات درباره زیدبن حارثه و زینب بنت جحش می باشد. در ذیل آیات مزبور آمده است: قتاده و مجاهد و ابن زید گفته اند که این آیه درباره زیدبن حارثه نازل شده است. ( غریب، ۱۳۸۷، ص ۱۰۵ به نقل از شیخ طوسی، ۱۴۰۹ ق، ج ۸، ص ۳۱۵ / طبرسی، ۱۴۱۵ ق، ج ۸ : ۱۱۹).
در تفسیر این آیات نیاز است که به ابتدای آیه چهارم سوره احزاب هم اشاره ای شود:
« مَّا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِّن قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ … »
خداوند در سینه مرد دو قلب قرار نداده است، در تفسیر آیه گفته شده است: هر کس فقط می تواند یک قلب داشته باشد؛ بدین معنا که نمی تواند در قلب در آن واحد هم کفر و هم ایمان باشد. در تفسیر همچنین آمده است: این قسمت آیه به بقیه آیه مربوط است که می فرماید: « وَمَا جَعَلَ أَدْعِیَاءکُمْ أَبْنَاءکُمْ » و فرض است همچنان که یک نفر نمی تواند صاحب دو قلب باشد، انسان نیز در آن واحد نمی تواند فرزند غیر و کس دیگر باشد. (همان : ۱۰۶)
البته با توجه به اینکه آیه در رابطه با حکم فرزندخواندگی است و همچنین در قسمت بعدی آیه آمده است که خداوند فرزندخوانده را فرزند انسان قرار نداده است چه بسا قسمت اول آیه « مَّا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِّن قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ » نیز برای تقرب به ذهن این مطلب باشد که فرزندخوانده فرزند انسان نیست. (همان : ۱۰۷)
و در ادامه آیه ۴ سوره احزاب آمده است که این گفتاری است که از زبان شما گفته می شود؛ یعنی شما می گویید فرزندخوانده فرزند کسی است که او را پذیرفته است ولی نزد خدا حقیقت ندارد و خداوند حق را می گوید و او هدایت می کند یعنی راه حقی که شما را به ثواب می رساند، مرحوم طبرسی در تفسیر « وَاللَّهُ یَقُولُ الْحَقَّ » می گوید: خداوند حق را می گوید که اعتقاد به آن واجب است و حقیقت برای اوست. فرزندخوانده به واسطه فرزندخواندگی، فرزند انسان نمی شود. (همان)
آیه چهارم سوره احزاب زمینه را برای اذهان آماده می کند که فرزندخوانده فرزند واقعی نیست و بعد در آیه پنجم این سوره بیان می شود که آنها را به نام پدرانشان بخوانید که عادلانه تر است و اگر پدرانشان را نمی شناسید برادران دینی شما هستند، پس بگویید برادر یا فرزندان عمو یا عمه شما. در نهایت آیه می فرماید: « وَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ فِیمَا أَخْطَأْتُم بِهِ وَلَکِن مَّا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُکُمْ »؛ یعنی بر شما در نسبت دادن او به پدرخوانده حرجی نیست هنگامی که گمان بردید که پدرش می باشد و نمی دانستید که او « فرزندخوانده » فرزندش نیست، پس خدا به واسطه آن شما را مؤاخذه نمی کند، اما گناه است در آنچه که قلب های شما عمد و قصد داشته اند که آنها را به غیر پدرانشان بخوانند، پس شما به واسطه آن مؤاخذه می شوید. مرحوم طبرسی از مجاهد نقل کرده اند که شاید منظور از خطا قبل از نهی خداوند باشد و منظور از تعمد بعد از نهی باشد ( که به واسطه نزول آیه نافرمانی در این مورد عمدی محسوب می شود و مؤاخذه دارد ). (همان : ۱۰۸)
در تفسیر کاشف در تفسیر آیات ۴-۵ چنین آمده: خداوند دو قلب در یک جوف یک انسان قرار نداده، پسر واقعی و پسرخواندگی اینها با هم جمع نمی شوند. چون حکمت خدا اقتضاء می کند انسان دارای یک قلب باشد زیرا اگر دو تا شد ممکن است قلب هم مرید و هم کاره، هم عالم و هم ظان باشد و هم دارای یقین و شک در یک حالت باشد و در ارتباطش با فرزندخواندگی می نویسد؛ بنوت و فرزند داشتن در نسب و ریشه اصالت دارد ولی فرزندخواندگی یک چیز عارضی است، فقط اسم است، یک چیز اصیل با غیراصیل یکجا جمع نمی شود. (مغنیه، ۱۳۸۶، ج ۶ : ۳۱۷)
در تفسیر مراغی چنین آمده: شیخان و ترمذی و نسائی از ابن عمر نقل کرده اند که زیدبن حارثه را زیدبن محمد خطاب می کردیم تا اینکه آیه « ادعوهم لابائهم » نازل گردید. پیغمبر فرموده: انت زیدبن حارثه بن شراحیل … . این آیه ابطال کرد آنچه را در زمان جاهلیت و صدر اسلام بود که اگر مردی فرزندی را به عنوان فرزندخواندگی قبول می کرد، همه احکام فرزند نسبی بر او جاری می شد، ( ذلکم قولکم بافواهکم ) سنت فرزندخواندگی حقیقت ندارد و با فرزندخواندگی نمی توان ادعای نسب کرد.
در تفسیر کبیر فخر رازی آمده است: قوله تعالی: ( قالت النصاری المسیح ابن الله ذلک قولهم بافواههم ) یعنی نسبت شخص به غیر پدر حرفی است که حقیقت ندارد و از قلب خارج نمی شود و نیز داخل قلب هم نمی گردد که حقیقت ندارد. این حرفی است خالی از حقیقت که فقط از دهان خارج شده. عاقل باید سخنش یا از روی عقل و یا بر پایه شرع باشد، موقعی که گفته می شود فلان به فلان یا باید دارای حقیقت باشد یا شرع امضاء کند که ابن پسر او باشد. سخنی که از قلب خارج و دارای حقیقت باشد تعبیر به اقوال می شود و اگر خالی از حقیقت باشد فقط از دهان خارج شده، مثل صدای چهارپایان.
و همچنین آیات دیگری که برای رد فرزندخواندگی به آنها استناد می شود آیه ۳۷ و ۴۰ سوره احزاب می باشد. چون در آن زمان فرزندخوانده را فرزند واقعی خود می دانستند و ازدواج با همسر پسرخوانده در میان عرب حرمت داشت و همسر فرزندخوانده را عروس خود می دانستند، برای اینکه سنت های منحط و بدعت های باطل در بین مردم شکسته شود به امر خداوند، پیامبر ( ص ) با زینب همسر زید ازدواج کرد، این ازدواج که ظاهراً مخالف عقاید و رسوم عرب بود سبب اعتراض مردم و منافقان گردید. (قرشی، ۱۳۷۰، ج ۳ : ۱۹۱)
« … فَلَمَّا قَضَى زَیْدٌ مِّنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاکَهَا لِکَیْ لَا یَکُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ حَرَجٌ فِی أَزْوَاجِ أَدْعِیَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَکَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً »
… آنگاه چون زید از او حاجت خویش برآورد ( و از او جدا شد ) ما او را به همسری تو درآوردیم تا مشکلی برای مؤمنان در ازدواج با همسران پسرخوانده هایشان ( هنگامی که طلاق گیرند ) نباشد و فرمان خدا انجام شدنی است.
و آیه ۴۰ سوره احزاب: « مَّا کَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِکُمْ وَلَکِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِیِّینَ وَکَانَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمًا ». محمد پدر هیچ یک از مردان شما نیست، او رسول خدا و خاتم پیامبران است و خدا به هر چیزی داناست.
با توجه به مباحث مطرح شده می توان اینگونه استنباط کرد که فرزندخواندگی در نظام حقوقی اسلام منشأ اثر حقوقی نیست به گونه ای که اساتید حقوق هم در کتاب هایشان به این نکته اشاره کرده اند، گفته شده فرزندخواندگی در حقوق اسلام به رسمیت شناخته نشده و یک نهاد حقوقی تلقی نمی شود و منشأ اثر حقوقی نیست. ( صفایی و امامی، ۱۳۸۸ : ۲۷۷ ) و در قانون مدنی ما فرزندخواندگی وجود ندارد و در سنن مذهبی نیز ایجاد این رابطه مباح شناخته نشده است. ( کاتوزیان، ۱۳۸۴ : ۴۴۴ )