ایثار[۱۲] : این کلمه، به معنای بذل و بخشش، ترجیح دادن بعضی بر بعضی دیگر، گذشت کردن از حق خود برای دیگران، غرض دیگران را بر غرض خویش مقدم داشتن، منفعت غیر را بر مصلحت خود مقدم داشتن، دیگری را در رساندن به منفعت و دفع مضرت بر خود مقدم داشتن آمده است (دهخدا، ۱۳۷۶، ج ۳ : ۳۱۶۶). ایثار در اصطلاح دانش اخلاق، دومین نوع از انواعی است که تحت فضیلت «سخا» قرار دارد و مراد از آن این است که انسان از آن چه خود بدان نیاز دارد، جوانمردانه بگذرد و آن را به دیگری که بدان نیازمند است ببخشد و این گذشتن و بخشیدن که همانا دیگری را بر خود برگزیدن است، ملکه نفس آدمی گردد (دائرۀ المعارف تشیع، ۱۳۷۵: ۷۸).
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))
شهادت[۱۳] : مرحله و درجه پایانی ایثار «شهادت» است و آن را می توان کامل ترین جلوه ایثار دانست. در اسلام کشته شدن آگاهانه در راه آرمانی مقدس و پاک که به تعبیر قرآن «فی سبیل الله» نامیده می شود، شهادت نام دارد (علی اکبری، ۱۳۸۹: ۱۷۶). فرهنگ انگلیسی ـ فارسی آکسفورد[۱۴] درباره شهادت می نویسد : شهادت به عملی اطلاق می شود که فرد به خاطر اعتقادات مذهبی و یا به خاطر دلایل و اصول مهمی جان خود را از دست می دهد (فرهنگ آکسفورد، ۱۳۷۷: ۳۸۲). در فرهنگ علوم سیاسی، شهادت به معنای کشته شدن در راه عقیده آمده است و اشاره دارد که شهادت دو رکن دارد : یکی این که در راه خدا باشد و دیگر این که آگاهانه صورت گرفته باشد (آقابخشی، افشاری راد، ۱۳۸۳: ۴۰۰). کسی که به چنین مقامی دست یابد شهید است و شهید در لغت به معنای حاضر، ناظر، کشته در راه خدا، گواهی دهنده، آگاه، خبر دهنده راستین و امین، محسوس و مشهود، نمونه، الگو و سرمشق است (شریعتی، ۱۳۷۴: ۱۵۷).
فرهنگ[۱۵] : اصطلاح فرهنگ از نظر تنوع مفاهیم و وسعت معانی، چنان ابعاد گسترده ای دارد که دستیابی به تعریفی جامع از آن عملاً غیر ممکن گردیده و با توجه به ابعاد آن شاید تاکنون بیش از ۲۰۰ تعریف از فرهنگ ارائه شده است (شاه نوروزی، ۱۳۸۷: ۴۵۹). ویلیامز[۱۶] فرهنگ را یکی از دو یا سه واژه ای می داند که بیشترین پیچیدگی را در زبان دارد (ویلیامز، ۱۹۷۶: ۷۶). باروفسکی[۱۷] معتقد است که تلاش های معطوف به تعریف فرهنگ شبیه تلاش برای به چنگ آوردن باد است. این تشبیه زیبا بر این امر دلالت دارد که دستیابی به یک تعریف جامع از فرهنگ تا چه اندازه دشوار است (باروفسکی، ۱۹۹۸: ۶۴). کروبر[۱۸] و کلاکن[۱۹] با مرور بالغ بر صد و شصت و چهار تعریف از فرهنگ، بیان می دارند که فرهنگ مجموعه ای پیچیده از علوم، دانش ها، هنرها، افکار، اعتقادات، آداب، سنن و قوانین اجتماعی و مقررات هستند که بر جامعه حاکم است و مورد پذیرش اعضای آن می باشد (قهرمانی، ۱۳۸۶: ۳۱ و بیرو[۲۰]، ۱۳۷۰: ۷۷). یکی دیگر از معروف ترین تعاریف از فرهنگ، تعریف تایلور[۲۱] است. از نظر او فرهنگ عبارت است از مجموعه در هم تنیده ای از ارزش ها، هنجارها، آداب و رسوم، اخلاقیات، قوانین، هنرها، صنایع و هرآنچه که انسان به عنوان عضو جامعه، از جامعه خود فرا می گیرد (آشوری، ۱۳۸۹، ۴۷).
فرهنگ ایثار و شهادت[۲۲] : کمیته فرهنگی معاونت پژوهش و تبلیغات بنیاد شهید و امور ایثارگران، فرهنگ ایثار و شهادت را چنین تعریف کرده است : فرهنگ ایثار و شهادت عبارت است از مجموعه آگاهی ها، باورها، آداب و اعتقادات و اعمالی که موجب وصل انسان به عالی ترین و والاترین درجه ایثار و کمال، یعنی مرگ آگاهانه در راه خدا می گردد و همچنین هرگونه آثار باقی مانده از شهدا و ایثارگران درباره ایثار، شهادت، شهید، سیره و روش و پیام شهیدان و بالأخره تربت پاک و مقدس آنان بخشی از این فرهنگ است (غفاری هشجین و خاکزاد، ۱۳۸۷: ۳۸۳). به بیان دیگر، فرهنگ ایثار و شهادت را می توان مجموعه ای از اعتقادات و آموزه هایی دانست که باعث شکل گیری روحیه شجاعت، ایثار، مبارزه و جهاد در راه خدای متعال و نهایتاً کشته شدن در راه ایمان و عقیده می شود. محور اصلی این فرهنگ نیز همان انگیزه های متقن و مقدسی است که فرد را به سمت ایثار طلبی و شهادت طلبی سوق می دهد (اعظمیان بیدگلی، ۱۳۸۹: ۳).
دوره متوسطه : در گزارش نهایی اجلاس منطقه ای یونسکو[۲۳] آمده است، دوره متوسطه عبارت است از دوره برزخ یا دوره انتقالی میان آموزش پایه که عمومی و غیر تخصصی است و آموزش تخصصی تر در سطح آموزش عالی. همچنین دوره متوسطه، دوره انتقال میان کودکی و جوانی است و در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، منبع اصلی تولید نیروی انسانی نیمه ماهر است. ساختار آموزشی این دوره مشتمل بر سه شاخه متوسطه نظری، شاخه فنی و حرفه ای و شاخه کاردانش می باشد (صافی،۱۳۸۵: ۸۹).
اهداف مصوب دوره متوسطه: منظور اهداف مصوب ششصد و چهل و هفتمین جلسه شورای عالی آموزش و پرورش در تاریخ ۲۹/۲/۱۳۷۹ می باشد، که در آن قید شده است مدیران، برنامه ریزان و همه افرادی که در تعلیم و تربیت دانش آموزان نقشی بر عهده دارند، مکلفند در برنامه ریزی امور، سازماندهی فعالیت ها و انجام وظایف مربوط به گونه ای اقدام نمایند که تا پایان دوره تحصیلی دستیابی دانش آموزان به اهداف تعیین شده ممکن باشد. این اهداف شامل ۸ حوزه (اعتقادی، اخلاقی، علمی و آموزشی، فرهنگی و هنری، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، زیستی) می باشند (دبیرخانه شورای عالی آموزش و پرورش، ۱۳۷۹).
راهکار: نقشه ای عملیاتی، شامل یک رشته اقدامات و تصمیمات آگاهانه جهت حل مسأله یا دستیابی به هدف های معین است (فرمهینی فراهانی،۱۳۹۰: ۵۰۵).
نهادینه سازی[۲۴] : این واژه یکی از اصطلاحات علم جامعه شناسی است که بیشتر از آن به نهادینه شدن تعبیر می شود. نهادینه سازی یک امر اجتماعی، یعنی پایه ای و ریشه ای کردن آن در متن و عمق جامعه و مقبول، تأیید و به رسمیت شناخته شدن آن ارزش ها و مقررات توسط افراد جامعه (زاهدی و همکاران، ۱۳۸۹: ۵۵).
۱-۶-۲٫ تعریف عملیاتی مفاهیم و اصطلاحات
راهکارهای آموزشی: منظور از راهکارهای آموزشی در پژوهش حاضر، گویه های ۹ ـ ۱ پرسشنامه محقق ساخته می باشد که دبیران با پاسخگویی به آن ها، تأثیر هر یک از این راهکارها را در نهادینه سازی فرهنگ ایثار و شهادت در مدارس مشخص می نمایند.
راهکارهای پژوهشی: منظور از راهکارهای پژوهشی در تحقیق حاضر، گویه های ۱۶ ـ ۱۰ پرسشنامه محقق ساخته می باشد که دبیران با پاسخگویی به آن ها، تأثیر هر یک از این راهکارها را در نهادینه سازی فرهنگ ایثار و شهادت در مدارس مشخص می نمایند.
راهکارهای فرهنگی: منظور از راهکارهای فرهنگی در پژوهش حاضر، گویه های ۲۵ ـ ۱۷ پرسشنامه محقق ساخته می باشد که دبیران با پاسخگویی به آن ها، تأثیر هر یک از این راهکارها را در نهادینه سازی فرهنگ ایثار و شهادت در مدارس مشخص می نمایند.
راهکارهای هنری: منظور از راهکارهای هنری در پژوهش حاضر، گویه های ۳۲ ـ ۲۶ پرسشنامه محقق ساخته می باشد که دبیران با پاسخگویی به آن ها، تأثیر هر یک از این راهکارها را در نهادینه سازی فرهنگ ایثار و شهادت در مدارس مشخص می نمایند.
فصل دوم
مبانی نظری و پیشینه پژوهش
بخش اول : فرهنگ ایثار و شهادت
۲-۱٫ مفهوم شناسی ایثار و شهادت
در تلاش براى مفهوم شناسی ایثار و شهادت، عنایت به دو بعد این مفاهیم قابل توجه است :
ایثار و شهادت به عنوان دستاورد : وقتى از ایثار و شهادت به عنوان دستاورد یاد مى شود، آنچه حاصل مى شود و عینیت مى یابد، مورد نظر قرار مى گیرد. وجه دستاوردى، به یک پدیده مشخص ارجاع مى دهد. در ایثار، عملى را شامل مى شود که ظهور یافته است و کسى از آن بهره مند شده است.
ایثار و شهادت به عنوان فرایند : وقتى از ایثار و شهادت به عنوان فرایند یاد مى شود، فعالیتى مورد نظر است که در زمان جریان دارد و با اعمال در ارتباط است. مفهوم ایثار و شهادت به عنوان فرایند را مى توان این چنین تعریف کرد: فرایند آگاهانه اهداى دارایى ارزشمند خویش به دیگرى بدون توقع دستاورد مقابل. ایثارگرى و شهادت طلبى براى نشان دادن این بعد مناسب تر است. وجه فرآیندی، جوشان و پویاست و دستاوردهایى را با خود به همراه دارد.
نسبت ایثار و شهادت، نسبتى طولى است. ایثار از حیث موضوعى داراى انواعى و از حیث مراتب داراى سطوحى است. ایثار داراى موارد متنوع است؛ اما شهادت از یگانگى برخوردار است. شهادت، مرتبه عالى ایثار است. با این نوع نگاه به نسبت ایثار و شهادت، مى توان گفت که در بطن واژه ایثار، بیشتر مفهوم فرایندى و در بطن واژه شهادت، بیشتر مفهوم دستاوردى دیده مى شود.
وقتى که از ایثار سخن به میان مى آید، مى توان بر اساس دو جنبه آن، یعنى «مخاطب» و «سطح» به تشریح دقیق تر موضوع اقدام کرد. ایثار حکایت از عملى دارد که در ارتباط با مخاطبى ظهور مى یابد. این مخاطب از حیث فاصله واقعى و ذهنى مى تواند نزدیک یا دور باشد. منظور از مخاطب نزدیک، مخاطب واقعى و عینى است. ایثار براى اشخاصى از خانواده، در این گروه قرار مى گیرد. منظور از مخاطب دور، مخاطبى است که انتزاعى است. ایثار براى خداوند از این نوع است.
ایثار از حیث سطح نیز داراى مراتبى است. در بالاترین سطح ایثار، شهادت قرار مى گیرد که با اهداى هستى معنى مى یابد. مفهوم شهادت داراى بار ارزشى ویژه ای است که با خود، یگانه بودن، قداست و رشد را نشان می دهد و از چنان ارزش والایی برخوردار است که بر هر عملی نتوان آن را اطلاق کرد. این سطح عالى در بردارنده سطوح دیگر نیز است. سطوح دیگر ایثار شامل دو جنبه مادی و معنوی است (موسی پور، ۱۳۹۱).
۲-۲٫ فرهنگ ایثار و شهادت در پرتو قرآن
آیات فراوانی از قرآن کریم به ایثار و شهادت اختصاص دارد که در این قسمت به برخی از آن ها اشاره می شود :
-
- «وَ لا تَحسَبَّنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللهِ اَمواتاً بَل اَحیاءٌ عِندَ رَبِّهِم یُرزَقونَ» (آل عمران: ۱۶۹)
گمان نکنید کسانی که در راه خدا کشته شده اند مرده اند، بلکه آنان زنده اند و نزد پروردگارشان روزی می خورند.
-
- «وَ لا تَقُولُوا لِمَن یُقتَلُ فی سَبیلِ اللّهِ أَمواتٌ بَل اَحیاءٌ وَلکِن لا تَشعُرُون» (بقره: ۱۵۴)
به کسانی که در راه خدا کشته می شوند، مرده نگویید، بلکه آنان زنده اند، ولی شما درک نمی کنید.
-
- «وَ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللهِ فَلَن یُضِلَّ اَعمالَهُم سَیَهدیهِم وَ یُصلِحُ بالَهُم وَ یُدخِلُهُمُ الجَنَّه عَرَّفَها لَهم» (محمد : ۶ ـ ۴)
و آنان که در راه خدا کشته شدند، هرگز اعمالشان را ضایع نمی گرداند، آنها را هدایت کرده و امورشان را اصلاح می فرماید و در بهشتی که قبلاً به آنان شناسانده، وارد خواهد کرد.
-
- «وَ مَن یُقاتِل فی سَبیلِ اللهِ فَیُقتَل اَو یَغلِب فَسوفَ نُؤتیهِ اَجرًا عظیماً» (نساء :۷۴)
و هرکس در جهاد در راه خدا کشته شود و یا فاتح گردد پاداش بزرگی به او اعطا خواهیم کرد.
-
- «اِنَّ اللّهَ اشتَری مِنَ المُؤمِنینَ اَنفُسَهُم وَ اَموالَهُم بِاَنَّ لَهُمُ الجَنَّهَ یُقاتِلُونَ فی سَبیلِ اللّهِ فَیَقتُلُونَ وَ یُقْتَلُون» (توبه: ۱۱۱)
خداوند خریدار اموال و جان های کسانی است که در راه خدا می جنگند، می کشند و کشته می شوند و پاداش بهشت از خداوند می گیرند.
-
- «وَ یُؤثِرُونَ عَلی اَنفُسِهِم وَ لَوکانَ بِهِم خَصاصَهٌ» (حشر: ۹)
و هرچند در خودشان احتیاجی مبرم باشد، آنها را بر خودشان مقدم می دارند.
