جنس: ابرایشم

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

محل کشف: مصر
قدمت: سده ۷ تا ۹ میلادی
محل نگهداری: موزه دولتی برلین
محل بافت: مصر
شرح: این نقش مربوط به یک قطعه پارچه ابریشمی است که در مصر و بر اساس کپی از روی اپرچه های ساسانی بافته شده است.
قسمتی از یک قطعه پارچه با نقش مرغابی های متقارن: تصویر شماره ۱۴۰
جنس: ؟
محل کشف: سین کیانگ
قدمت: سده ۸- ۶ میلادی
محل نگهداری: موزه سین کیانگ
محل بافت: ترکستان
رنگ: زمینه زرد طلایی، سبز، قهوهای، سفید
شرح: در متن این قطعه پارچه دو مرغابی که در مقابل هم قرار دارند، دیده می شود. این مرغابی ها نیز در یک قاب تزئینی قرار دارند.
۱۲-پارچه با نقش عقاب های متقارن:
جنس: ابریشم
محل کشف: ؟
قدمت: سده ۷ تا ۹ میلادی ؟
محل نگهداری: مجموعه خانم و آقای ربرت ودز بلیس
(Mr.and Mrs.Pobert Woofs Bliss)
رنگ: ؟
شرح: در این طرح عقابی که بزی را با چنگال های خود گرفته است، دیده می شود. مشابه چنین نقشی را می توان بر روی گلدانی از دوره ساسانی مشاهده کرد.
پارچه با نقش پرنده و گل (نخل): تصویر شماره ۱۴۲
جنس: ابریشم
کحل کشف: ؟
قدمت: سده ۶ تا ۸ میلادی
محل بافت: ایران
محل نگهداری: موزه دولتی برلین
رنگ: ؟ آبی تیره (زمینه)، قرمز تیره، سبز روشن و زرد.
شرح: این طرح مربوط به یک قطعه پارچه ابریشمی است. این طرح دارای ترتیب شبکه ای مورب لوزی شکل است که درون هر کدام از لوزی ها یک مرغابی و گل قرار دارد. مشابه این طرح: طرح شبکه ای قایقران سمت چپ قایق شاه در صحنه شکار گراز از طاق بستان است.
پارچه با نقش سیمرغ: تصویر شماره ۱۴۹
جنس: ابریشم
محل کشف: ؟
قدمت: سده ۷ میلادی
محل نگهداری: موزه هنرهای تزئینی پاریس
محل بافت: ایران
رنگ: دارای زمینه سبز تیره و نقش های سبز روشن
شرح: در متن این پارچه، نقش سیمرغ در قاب های حاشیه مروارید نشان بافته شدخ است. و (نیز رجوع کنید به گیرشمن، ج ۲، ص ۲۲۹، تصویر ۲۷۵)
قطعه دیگری از این پارچه در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می شود.
نقوش گیاهی
۱-پارچه با نقش درخت ( طرح بازسازی)
جنس: ابریشم
محل کشف: آستانا
قدمت: سده ۸- ۶ میلادی
محل نگهداری: موزه دهلی
محل بافت: ایران شرقی؟
رنگ: آبی تیره، زرد و سبز
شرح: این نقش که بخشی از طره یک پارچه است، دارای یک دایره حاشیه مروارید نشان است که در متن آن یک طرح ترکیبی از شاخ، برگ، گل و خوشه انگور تصویر شده است.
۲-پارچه با نقوش گیاهی و هندسی:
جنس: ابریشم
قدمت: سده ۶ تا ۸ میلادی

هویت ایرانی ۲۳۳
نمودار شماره ۴-۱۱۷ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت اول بخش هویت اسلامی ۲۳۵
نمودار شماره ۴-۱۱۸ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی درقسمت دوم بخش هویت ایرانی ۲۳۶
نمودار شماره ۴-۱۱۹ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی درقسمت دوم بخش هویت اسلامی ۲۳۷
نمودار شماره ۴-۱۲۰ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت سوم بخش هویت ایرانی ۲۳۹
نمودار شماره ۴-۱۲۱ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی درقسمت سوم بخش هویت اسلامی ۲۴۰
نمودار شماره ۴-۱۲۲ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت چهارم بخش هویت ایرانی ۲۴۱
نمودار شماره ۴-۱۲۳ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت چهارم بخش هویت اسلامی ۲۴۲
نمودار شماره ۴-۱۲۴ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت پنجم بخش هویت ایرانی ۲۴۳
نمودار شماره ۴-۱۲۵ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی درقسمت پنجم بخش هویت اسلامی ۲۴۵
نمودار شماره ۴-۱۲۶ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت ششم بخش هویت ایرانی ۲۴۶
نمودار شماره ۴-۱۲۷ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت ششم بخش هویت اسلامی ۲۴۷
نمودار شماره ۴-۱۲۸ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت هفتم بخش هویت ایرانی ۲۴۹
نمودار شماره ۴-۱۲۹ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی درقسمت هفتم بخش هویت اسلامی ۲۵۰
نمودار شماره ۴-۱۳۰ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت هشتم بخش هویت ایرانی ۲۵۱
نمودار شماره ۴-۱۳۱ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در بخش هشتم پرسشنامه هویت اسلامی ۲۵۲
نمودار شماره ۴-۱۳۲ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی درقسمت نهم بخش هویت ایرانی ۲۵۴
نمودار شماره ۴-۱۳۳ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در بخش نهم پرسشنامه هویت اسلامی ۲۵۵
نمودار شماره ۴-۱۳۴ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت دهم بخش هویت ایرانی ۲۵۶
نمودار شماره ۴-۱۳۵ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت دهم پرسشنامه هویت اسلامی ۲۵۷
نمودار شماره ۴-۱۳۶ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در قسمت یازدهم بخش هویت ایرانی ۲۵۹
نمودار شماره ۴-۱۳۷ توزیع افراد مورد بررسی بر حسب گزینه های انتخابی در بخش یازدهم پرسشنامه هویت اسلامی ۲۶۰
چکیده
پژوهش حاضر تحت عنوان عوامل موثر بر شکل گیری هویت ایرانی اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی از دیدگاه معاونین پرورشی شهر تهران با هدف بررسی تاثیر والدین ، نظام آموزشی ، وسایل ارتباط جمعی ، همسالان و انواع بازیها انجام گرفته است جامعه آماری این پژوهش شامل۱۰۷۷ نفر خانم و آقا معاون پرورشی شهر تهران می باشد که ازمیان این جامعه آماری با بهره گرفتن از جدول کرجسی و مورگان با روش نمونه گیری خوشه ای تصادفی حجم نمونه میزان ۲۸۵ نفر انتخاب گردیده است .جهت جمع آوری داده ها ازپرسشنامه محقق ساخته در دوبخش الف هویت ایرانی و ب هویت اسلامی استفاده شده است که به وسیله استاد راهنما و مشاورو کارشناسان و خبرگان اعتباریابی شده و سپس پایائی آن با اجرای مقدماتی ، از طریق آلفای کرونباخ برای بخش هویت ایرانی ۹۶. وبرای بخش هویت اسلامی ۹۳.وبرای کل پرسشنامه در مجموع ۹۶.بدست آمده است .

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

پس از جمع آوری داده های حاصل از پرسشنامه به منظور آزمون فرضیه تحقیق و به علت نا پارامتریک بودن داده ها علاوه بر آمارتوصیفی از آمار استنباطی ناپارامتریک خی دو (نیکویی برازش ) استفاده شده است .
نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل یافته های تحقیق نشان میدهد که فرض اصلی تحقیق موردتایید می باشد ،و عوامل والدین ، نظام آموزشی ، وسایل ارتباط جمعی ، گروه همسالان و بازیها در شکل گیری هویت ایرانی اسلامی دانش آموزان ابتدائی تاثیر گذار است .
کلمات کلیدی : هویت ،هویت ایرانی – اسلامی ، شکل گیری ،عوامل موثر
فصل اول:
کلیات تحقیق
۱-۱ ) مقدمه
انسان به عنوان برترین موجود نظام خلقت ، دارای ویژگیهای ماهوی مشترک و غیر مشترک با سایر موجودات است . آنچه او را از سایر موجودات متمایز می سازد و با بخشیدن وجودی منحصر به فرد ، اورا برتر قرار می دهد ویژگیهای غیر مشترک یا ویژگیهای ماهوی خاص اوست ، که از جمله آنها می توان به عقل ، عقلانیت و معنویت اشاره کرد ، و البته هویت انسان نیز با این مولفه ها ارتباط مستقیم دارد. (مصطفی ملکیان ، ۱۳۸۶، ۴۶) پس می توان گفت که ، موجودیت هر انسانی به فردیت او بستگی دارد هرچند میزان پیوند و روابط فرد با عوامل بیرونی همچون جامعه ، خانواده و بسترهای فرهنگی از عواملی هستند که در خود پنداره فرد اثرات قابل توجهی دارد . اگرچه افراد یگانه و متفاوت هستند ، اما خویشتن بطور کامل در اجتماع ساخته می شود؛ یعنی در فرایند اجتماعی شدن و در فرایندهای جاری تعامل اجتماعی باز تعریف می شود . به عبارتی رفتار انسانها تجلی افکار، اندیشه ها و نگرشهای آنان است و آنچه اندیشه ها و نگرشها را شکل می دهد “مفاهیم ” و” شبکه معنایی” آنهاست . اگر بحران یا تضاد و تعارضی در رفتارها یا هویت یک فرد یا جامعه مشاهده می کنیم این تضاد و تعارض ابتدا از طریق شبکه معنایی مفاهیم ، به اندیشه و نگرش آنها راه یافته است . (داوود فیرحی ، ۱۳۸۶،۳ )از سوئی دیگر هر کشوری ، به جهت داشتن فرهنگی خاص ، دارای منابع هویتی خاص خود است و به تناسب سامان دهی این منابع هویتی و نوع تلقی ای که از جامعه و نظام بین الملل دارد ، میتواند در رشد و توسعه انسانی موثر باشد . (محمود سریع القلم ، ۱۳۸۶ ،۴۲ )در گزارش کنفرانس جهانی یونسکو که در مورد سیاستهای فرهنگی برگزار گردید ، تعریف نسبتا مناسبی از هویت به شرح ذیل ارائه شد که اهمیت و جایگاه هویت ، را بیان می دارد :« هویت هستۀ مرکزی شخصیت فردی و جمعی انسان است و می تواند به اعمال و تصمیمات فردی و جمعی شکل داده و روندی را به وجود آورد که یک جامعه را در عین حفظ مشخصات خودش ، قادر به توسعه بسازد »(نسرین مصفا ، ۱۳۸۶ ، ۲۱۲)با توجه به این مطلب و اینکه هویت و شکل گیری آن جریانی و فرایندی است نه مقطعی و آنی ، پرداختن به چگونگی شکل گیری هویت و آگاهی از عوامل موثر بر آن در دوره هایی از زندگی که نمود ظاهری هویت کمتر است اما مغز در حال دریافت و پردازش اطلاعات است کاملا ضروری است . و هر روز غفلت موجب صرف وقت و هزینه بیشتر برای بازگردانی به روند طبیعی و مورد انتظار جامعه در هویت گیری می شود .
با توجه به مطالب فوق این پژوهش در راستای بررسی تاثیر عوامل موثر در شکل گیری هویت ایرانی – اسلامی در جامعه آماری انجام شده است که ضمن بحث های نظری به تحقیق میدانی نیز پرداخته شده است .
۱-۲ ) بیان مساله تحقیق:
هویت وجه تمایز بین “من”،”ما”با “غیر”و دیگریست و احساسی است که تعلق فرد را به یک کشور ،جامعه و مجموعه خاص نشان می دهد (عماد افروغ ،۱۳۸۰) ، جنکینز هویت را شرط نخستین زندگی اجتماعی می داند و معتقد است که هویت فردی که وجه تمایز فرد از دیگران است در جامعه تکوین می یابد . اجتماعی شدن نخستین و تعاملات اجتماعی که در همه ی طول عمر روی می دهد سبب می شود که افراد بتوانند در پرتو آنها «خود»، را تعریف کنند . در عین حال خود ، مفهومی است پویا که در سراسر عمر تحول می یابد و در آن تعاریف درونی و بیرونی ترکیب می شوند . از دیدگاه او پیوند پویای ابعاد درونی و بیرونی ،سازنده خویش یا هویت است (جنکینز ۱۳۸۱، ترجمه یاراحمدی) لذا چگونگی تکمیل این پازل چندین قسمتی به علت بازتاب گسترده ای که در زندگی بشری دارد همواره مورد توجه قرار می گیرد .اساسا امروزه صاحبنظران در تعریف هویت بر اکتسابی بودن آن تاکید دارند و معتقدند که در دوران گذشته و به علت ثبات بیشتر جوامع و یکدستی آنها هویت عمدتا انتسابی بودند اما امروزه به دلیل تحولات اجتماعی و افزایش توانمندیهای فردی در تکوین هویت و گسترش روابط فرد با گروها ،شبکه ها و ساختارهای اجتماعی هویت به مساله و موضوعی مهم تبدیل شده است( هاوارد ،۲۰۰۰)
کشور ما ایران همواره تحت تاثیر دو جریان پرقدرت در تشکیل هویت بوده است یکی وطن و دیگری دین .این دو جریان در تمامی استنادات و مدارک به دست آمده از ایران کهن همواره با یکدیگر همراه بوده اند و هیچگاه از یکدیگر جدا نشده اند ، شاید در دوره ای یکی بر دیگری اولویت یافته اما هیچگاه به تنهایی مطرح نبوده اند ، این امر موجب می شود که مولفه های تاثیر گذار در دو بعد ذکر شده شناسائی شوند در این راستا این پژوهش سعی برآن دارد تا با بهره گرفتن از بررسی مقالات و پژوهشهای انجام شده در زمینه هویت ایرانی اسلامی ضمن معرفی هویت اسلامی ایرانی عوامل تاثیرگذار شکل پذیری هویت ایرانی اسلامی را شناسایی نماید و به این سوال پاسخ دهد که :
عوامل تاثیر گذار در شکل پذیری هویت ایرانی اسلامی در دانش آموزان مقطع ابتدایی کدامند ؟
۱-۳ ) اهمیت موضوع تحقیق و انگیزه انتخاب آن :
موضوع هویت از جمله موضوعاتی است که در طول تاریخ بشر همواره مورد توجه انبیاء الهی ، فیلسوفان ، سیاستمداران ، جامعه شناسان ، روان شناسان ، انسان شناسان و … بوده است . خداوند متعال در قرآن کریم می فرمایند : «ای مردم ، ما همه شمارا از یک مرد و زن آفریدیم و شمارا در قبیله های کوچک و بزرگ قرار دادیم تا همدیگر را بشناسید» (حجرات ۱۳)خداوند در این آیه هدف از خلقت انسان را شناخت خود و دیگران بیان فرموده که انسان با شناخت خود و دیگران ، به وجود اشتراک و افتراق با دیگران پی می برد و تمایزی میان خود و دیگران قایل می شود ؛همین تمایز است که نظام فکری و ارزشی او را خلق کرده و سبب می شود . ضرورت بحث از هویت در این است که داشتن تعریفی از خود اولین قدم در ایفای نقش و از مقدمات انسان بودن است ، از ابتدای ظهور برکره خاکی ، انسان مرتب از کیستی و چیستی خود پرسیده است (فرهنگ رجایی ،۱۳۸۶ ) و ازدیگر ابعاد مانند روانشناسی که شکل گیری هویت را از دوران کودکی به جهت جلوگیری از بحران های هویت که در سنین نوجوانی گریبانگیر نوجوانان و جوانان خواهد بود ، لازم می داند و از بعد جامعه شناسی نیز اریک فروم از بحران هویت به عنوان بزرگترین مشکلات فلسفه جدید نام می برد و وایتهد از آن به عنوان فقدان هویت و به تعبیری که از آن امروزه برای ازخود بیگانگی به کار می رود اشاره دارد (شرفی ،۱۳۸۰ ،۲ )از سوئی دیگر جهان در طی دو دهۀ اخیر ، شاهد پدیده ای به نام « جهانی شدن » بوده است . این پدیده نه تنها بر اقتصاد و سیاست بلکه بر فرهنگ ملت ها نیز تاثیر گذاشته و نگرش ها ، ارزش ها ، باورها ، آداب و رسوم و حتی نوع پوشش مردم را تغییر داده است. ( مهدی گلشنی ، رضا غلامی ،۱۳۸۷،۳)پس قابل پیش بینی است که اگر این پدیده فرهنگ را که اصلی ترین مولفه هویت می باشد را تحت تاثیر قرار می دهد جریان شکل گیری هویت را نیز تحت تاثیر خود در آورد .با توجه به آنچه گفته شد و اینکه در کشور ما در کلیه اسناد راهبردی کشور به مساله هویت ایرانی اسلامی توجه خاصی شده است و تاکید بسیار مدیریت بنیادی کشور به ترسیم و تدوین هرچه سریعتر الگوی اسلامی ایرانی می باشد، این انگیزه در پژوهشگر به وجود آمد که در پی یافتن عوامل شکل دهی هویت ایرانی اسلامی برآید چرا که با شناسایی عوامل تاثیر گذار بر این مقوله بسیار مهم ،والبته در گام بعد، برنامه ریزی های کوتاه مدت و بلند مدت ، در جهت تحقق و دستیابی دانش آموزان کشورمان به هویت اصیل ایرانی و اسلامی دست یابیم . بدین جهت پژو هشگر ،با بهره گرفتن از مفاهیم و نظریات علوم مختلف ، به بررسی مجراهای شکل گیری جریان هویت در میان دانش آموزان می پردازد . جریانی که پایان ناپذیر است و در طول عمر فرد تکمیل می شود اما قسمت پایۀ آن ، در دوران کودکی و نوجوانی شکل می گیرد. پس چه بهتر که این مسیر طولی همراه با عرضی در خور موضوع و آینده ساز باشد از این رو عوامل خانواده ، نظام آموزشی ، رسانه و ارتباطات جمعی ، گروهای همسالان و انواع بازیها که شایستۀ دورۀ سنی موردین پژوهش است ، از طریق معاونین پرورشی که بنا به وظیفه خود با این کودکان ارتباط تنگاتنگ تربیتی دارند و راه های نفوذ در آنان را به تجربه فراگرفته اند مورد سنجش و نظر سنجی قرار گرفته است
مولوی راجع به اینکه هرچه انسان بزرگ تر می شود صفات او قوی تر و ریشه دارتر می گردد مثلی می آورد آنجا که، مردی خاری درمعبرکاشت و مردم ازاین بوته خار در رنج بودند.او قول داد که سال دیگر آن را بکند و سال دیگر نیز کار ، را به سال بعد موکول کرد و سال های بعد نیز به همین ترتیب عمل کرد. ازطرفی، درخت، سال به سال ریشه دارتر می شد و خارکن ضعیف تر می گردید. یعنی میان رشد درخت و قوت او نسبت معکوس برقرار بود.حالات انسان نیز مانند خاربُن و خارکن است. روز به روز صفات درانسان ریشه های عمیق تری پیدا می کند و اراده ی انسان را ضعیف تر می کند، بنابراین قدرت یک جوان دراصلاح نفس خود ، از یک پیر بیشتراست. (مرتضی مطهری،۱۳۷۱، ۷۹-۸۰)
سعدی نیزمی گوید:
چوب تر را چنان که خواهی پیچ ، نشود خشک جز به آتش راست
هرکه درخوردیش ادب نکنند، در بزرگی ادب از او برخاست
مولوی و سعدی نیزبراین عقیده هستند که آموختن فضایل و تربیت فرزندان باید از سنین کودکی آغاز شود زیرا دراین سنین آمادگی و صلاحیت های لازم برای امرتربیت در آنان به میزان کافی وجود دارد.
وقتی محورتربیت، عمق بخش ملیت و تقوی دینی درکودکان و نوجوانان باشد،مسلماً فرزندان ازهرنوع آسیب های اخلاق و اجتماعی مصون می مانند زیرا که بسیاری از شرارت های افراد ناشی از نداشتن تربیت اصیل می باشد و درونی شدن ارزش ها باعث می شود آنان دربرابر این انحرافات مقاومت بیشتری داشته باشند. والدین و مربیان اگر بخواهند کودکان را با خود ملی و مذهبی آشنا کنند و این امر را در آنان درونی سازند،باید از سنین کودکی و نوجوانی شروع کنند،چرا که فردا دیراست.
۱-۴ ) هدف کلی تحقیق
بررسی تاثیر والدین ، نظام آموزشی ، رسانه ،گروه همسالان و بازی ها در شکل گیری هویت ایرانی و اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی جهت ارائه پیشنهادهای موثر
۱-۵ ) اهداف جزیی تحقیق
۱-بررسی تاثیر تحصیلات والدین در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی
۲- بررسی تاثیر تحصیلات والدین در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی
۳- بررسی تاثیر عرق ملی والدین در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی
۴-بررسی تاثیر اعتقادات شخصی والدین در شکل گیری هویت اسلامی دانش آموزان دوره ابتدایی
۵-بررسی تاثیر صلاحیتهای حرفه ای معلم در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی
۶- بررسی تاثیر صلاحیتهای حرفه ای معلم در شکل گیری هویت ایرانی دانش آموزان دوره ابتدایی

مهمترین ویژگی این گونه قراردادها عبارت است از :
شرکت های خارجی نقش پیمانکار را ایفا میکنند و وظیفه انها تامین همه سرمایه مورد نیاز عملیات اکتشاف و توسعه و نوسازی و بازسازی میادین است.
کلیه مخارج و گزینه هایی که پیمانکاران متحمل می شوند به همراه بهره سرمایه های بکار گرفته شده و نرخ سود توافقی ، از درامد حاصل از فرش نفت یا گاز بازپرداخت خواهد شد.
نرخ بازده سالانه سرمایه گذاری متناسب با پروژه تغییر میکند که معمولا حول وحوش ۲۰% بوده و به صورت اقساط مساوری به پیمانکاران قابل پرداخت میباشد.
بعد ازپایان دوره پرداخت اصل بهره و سود سرمایه گذاری ها ، پیمانکار هیچگونه حقی در میادین کشور میزبان ندارد.
پس از پایان دوره عملیات اجرایی پروژه ، راه اندازی و شروع تولید. کشور میزبان کنترل عملیات را بر عهده میگیرد و مسئول تامین هزینه عملیات جاری خواهد بود.
پیمانکار خاریجی در این سرمایه گذاری های مشترک سهمی ندارد.
در این پروژه ها ریسک اکتشاف وجود ندارد . زیرا همگی در میادینی که دارای ذخایر اثبات شده نفت و گاز هستند. به اجرا در خواهند امد. افزون بر این ، خطر پذیری قیمت به کشور میزبان منتقل شده و دولت کشور میزبان پرداخت وجوه مورد توافق را تضمین کرده است.
بنابراین با توجه به انچه که اشاره شد. پیمانکار وظیفه تامین مالی طرح مسئولیت اجرایی و مهندسی ، مسئولیت سفارشات ساخت و نصب ، تصویب خواهی از کشور میزبان به وسیله کمیته مشترک مدیریت انتقال تکنولوژی ، اموزش و راه اندازی و تحویل میدان پس از توسعه ان به کشور میزبان را بر عهده دارد و کلیه مراحل مذکور تحت نظارت فنی و مالی کشور میزبان صورت میگیرد. درنمودار ۲-۵ چارچوب قراردادهای بیع متقابل نشان داده شده است.

۲-۶- تاریخچه قراردادهای نفتی ایران پیش از انقلاب
در نیمه اول قرن بیستم که اکتشاف نفت در خاورمیانه اغاز و به طور جدی تعقیب شد . کشورهای نفت خیز خاورمیانه اصولا قوانین مدونی نداشتند تا بتوانند با بهره گرفتن از نتایج مطالعه قبلی ، قراردادی به منظور اکتشاف و بهره برداری از منابع نفتی موجود در قلمرو خود منعقد نماید. از این رو شرایط قراردادها معمولا حین انجام مذاکرات مربوطه و بنا به پیشنهاد شرکت های متقاضی معین میشد. در حقیقت پایه و اساس قراردادها را پیشنهاد شرکت های نفتی تشکیل می داد . به طور خلاصه اهم قراردادهای نفتی منعقد شده در ایران تا پیش از انقلاب به این شرح می باشد.
قرارداد رویتر:
جستجو نفت در ایران از نیمه دوم قرن نوزدهم اغاز گردید. در سال ۱۲۵۱ شمسی مقارن با ۱۸۷۳ میلادی امتیازی به بارون ژولیوس رویتر تبعه انکلیس داده شد که امتیاز مزبور شمال استخراج معاد از جمله معادن نفت به طور انحصاری در ایران بود که به علت مخالفت افکار عمومی عملی نشد و پس از جندی لغو گردید.
قرارداد دارسی:
پس از امتیاز رویتر ، در سال ۱۹۰۱ امتیاز جدیدی برای اکتشاف و بهره برداری از نفت به شخصی به نام ویلیام تاکس دارسی از اتباع انگلیسی اعطا شد. امتیاز مزبور شامل تمام نواحی ایران به جز شمال یعنی نواحی اذربایجان و مازندران خراسان گیلان و گرگان میشد. مدت این امتیاز ۶۰ سال بود و شخص صاحب امتیاز حق انحصاری اکتشاف ، استخراج ف تصفیه ، حل و نقل و فروش نفت و همچنین احداث حطوط لوله نفت خام و استفاده مجانی از زمین های غیر معمور را در اختیار داشت. به واسطه قعالیت های نفتی که در پس این قرارداد به عمل امد در ۱۶ ماه مه ۱۹۰۸ در مسجد سلیمان اولین چاه نفت به بهره برداری رسید . طبق قرارداد دارسی میبایست ۱۶% از منافع سالانه اولین شرکت و شرکت هایی که بعدا در ایران و یا خارج از ایران تاسیس می شد به عنوان در امد به ایران پرداخت میگردید.
قرارداد شرکت نفت ایران – انگلیس
در سال ۱۲۸۷ شمسی (۱۹۰۸ میلادی) پس از کشف چاه مسجد سلیمان این قرارداد منعقد شد ولی به دلیل مسائل خط لوله پالایشگاه صدور نفت خام تا سال ۱۹۱۳ به تعویق افتاد.
قرارداد نیوجرسی
در سال ۱۳۰۰ شمسی (۱۹۲۱ میلادی) قراردادی با شرکت استاندارد اویل نیوجرسی منعقد شد که به موجب ان امتیاز نفت شمال پنج ولایت شمالی ایران به مدت ۵۰ سال به ان شرکا واگذار میگشت و در عوض دولت ایران ۱۵% عواید را دریافت می نمود.
قرارداد ۱۹۳۳
در سال ۱۹۳۳ میلادی مغارن با ۱۳۱۲ شمسی طی امتیاز نامه دیگری که به نام قرارداد ۱۹۳۳ شهرت یافت. اساس روابطایران با شرکت های طرف قرارداد تغییر یافت و روابط مالی بر اساس دریافت چهار شیلینگ حق الامتیاز و مالیاتی معادن شش پنس الی یک شیلینگ در فروش نفت صادره از ایران و ۲۰% از سود سهامی که اضافه بر مبلغ معینی بین صاحبان سهام توزیع میگردید قرار گرفت و بدین ترکیب دیگر احتیاج به رسیدیگ به حساب مای مالی طرف دوم نبود تغییرات اساسی دیگری که در این قراردد نسبت به قرارداد ۱۹۰۱ دارسی مشاهده میشد از این قرار بود.
تقلیل حوزه عملیات به یک صد هزار میل مربع
تعدید مدت قرارداد تا سال ۱۹۹۳ (۶۰ سال)
تعهد شرکت برای تامین مصارف مواد نفتی داخل کشور بر اساس مبنای قیمت های متداول خلیج مکزیک با تخفیف.
قراردادهای الحاقی گس – گلشائیان
این قرارداد در تاریخ ۲۴ تیر ماه ۱۲۲۸ مقارن با ۱۷ ژونیه ۱۹۴۸ پس از نارضایتی مردم ایران در پی قرارداد ۱۹۳۳ بین ایران و انگلیس منعقد شد که الحاقاتی را به قرارداد ۱۹۳۳ در پی داشت. این قرارداد توسط گلشائیان وزیر دارایی کابینه ماعد و نویل گس از کم=انی نفت جنوبی به امضا رسید. مفاد این قرارداد عبارت بود از:
حق امتیاز بر حسب تن از چهار شیلینگ به شش شیلینگ از سال ۱۹۴۸ به بعد افزایش یافت
میزان مالیات پرداختی بابت هر تن نفت تا یک شیلینگ از سال ۱۹۴۸ اضافه شد.
شرایط اسان تری برای سهیم کردن دولت در ذخیره عمومی شرکت و تضمین پرداخت حداقل چهار میلیون لیره در سال بابت سود سهام و سهمیه ذخیره عمومی در نظر گرفته شد.
به طور کلی تغییرات در قرارداد الحاقی فق که به نفت ایران بود از این قرار است :
افزایش ۵۰% میزان حق الامتیاز دولت ایران ، به این معنی که حق الامتیاز دولت ایران به شش شلینگ درهر تن افزایش یافت.
معافیت عواید ایران از پرداخت مالیات بر درامد دولت انگلیسی
افزایش حداقل پرداخت سالیانه بابت ۲۰% سود از مبلغ ۷۵۰ هزار لیرتضمین شده به چهار میلیون لیر مشروط به عدم پرداخت ان در مورد فورس ماژور
پرداخت قسمتی از ذخیره عمومی که به موجب قارداد ۱۹۳۳ می باید در زمان انقضای مدت قرارداد ۱۹۹۱ به دولت ایران به طور سالیانه تحویل گردد.
افزایش میزان مالیات هر تن نفت فروش رفته به دولت ایران از نه پنس به یک شیلینگ
هر چند که قرارداد در سال ۱۹۴۹ مورد موافقت و قبول قرار گرفت کمپانی متعهد شد که افزایش میزان حق الامتیاز و مالیات را عطف به ماسبع گردد و این افزایش را برای سال ۱۹۴۸ هم منظور و اجرا کند.
شرکت نفت ایران و انگلیس تخفیف ۲۵% را به جای ۱۰% در ارزان ترین قیمت نفت خلیج مکزیک یا خلیج رمانی برای تعیین قیمت مبنای فروش نفت در ایران را قبول میکند.
۲-۷- قراردادهای پس از ملی شدن صنعت نفت
در ادامه تلاش های دکتر محمد مصدق رئیس کمیسیون مخصوص نفت مجلس شورای ملی در ۳۰ بهمن ۱۳۲۹ موالاتی از نخست وزیر پیرامون قدرت ایران در بهره برداری از منابع نفت جنوب و تاثیر ملی شدن صنعت نفت روی مبادلات نفت با دول مورد نظر که تا ان زمان با شرکت نفت معامله میکردند . مطرح شد در ۱۷ اسفند ماه ۱۳۲۹ پس از تررو رزم ارا کمیسیون نفت تصمیماتی اتخاذ نمود و برای تصویب به مجلس شورای ملی تقدیم کرد گزارش کمیسیون مخصوص نفت در ۲۶ اسفند ماه ۱۳۲۹ به تصویب مجلس شورای ملی و در ۲۹ اسفند ماه نیز مورد تصویب مجلس سنا قرار گرفت. این گزارش بر این مبنا بود که “صنعت نفت ایران در تمام مناطق کشور بدون استصناء ملی اعلام شود یعنی تمام عملیات اکتشاف ، استخراج و بهره برداری در درست دولت قرار گیرد.” ملی شدن صنعت نفت ایران فصل تازه ای را در روابط شرکتهای نفتی در کشور های نفت خیز گشوده و اصل تسهیم منافع را در قراردادهای نفتی خاورمیانه پایه گذاری کرد.پس از ملی شدن صنعت نفت ایران قراردادهای نفتی وارد دوره جدیدی شدند که در ادامه به شرح برخی از مهمترین این قراردادها میپردازیم (ذرتی ۱۳۷۶). قراردادهای پس ازملی شدن بیشتر به صورت مشارکت در تولید بودند.
قرارداد فروش نفت و گاز ۱۳۳۳
این قرارداد در سال ۱۳۳۳ بین شرکت ملی نفت ایران و کنسرسیومی از شرکت امریکایی انگلیسی ، هلندی و فرانسوی منعقد شد که به نام قرارداد فروش نفت و گاز معروف گشت. این قرارداد مشتمل بر دو قسمت و دو ضمیمه است.
قسمت اول که در واقع اصل قرارداد را تشکیل میدهد بین دولت ایران و شرکت ملی نفت ایران از یک طرف و شرکت های کنسرسیوم از طرف دیگر میباشد. قسمت دوم که مربوط به غرامت و تسویه حساب با شرکت سابق نفت ایران و انگلیس بوده بین شرکت مزبور از یک طرف و دولت ایران و شرکت ملی نفت ایران طرف دیگر منعقد گردید. دو ضمیمه قرارداد مربوط به حدود “ناحیه عملیات” و “اصلاح قانون مالیات بر در امد” می باشد.
مدت این قرارداد ۲۵ سال بوده که برای سه دوره پنج ساله دیگر قابل تمدید بوده است. به موجب این قرارداد اکتشاف ، استخراج ، تصفیه ، حمل و نقل در حوزه قرارداد و همچنین استفاده قسمتی از اموال و دارایی موجود در این حوزه به کنسرسیوم نفت ایران اعطا گردید. تقسیم منافع بین ایران و کنسرسیوم بر اساس ۵۰-۵۰ و احتساب ان بر مبنای بهای اعلان شده خلیج فارس بود. ضمنا شرکت های عامل نفت ایران تعهد نمودند که کلیه مواد نفتی مورد نیاز مصرفی داخلی کشور را تامین نموده و قیمت فروش انها را به شرکت ملی نفت بر اساس قیمت تمتام شده احتساب نمایند.
قرارداد الحاقی
در پایان سال ۱۹۶۴ میلادی مقارن با ۱۳۴۳ شمسی در طی مذاکراتی که از طریق سازمان کشورهای صادر کننده نفت با کنسرسیوم انجام گرفت قراردای به نام قرارداد الحاقی به امضا رسید که به موجب ان پرداخت مشخص بابت هزینه و تخفیف هایی در مورد قیمت اعلان شده در نظر گرفته شد.
قرارداد الحاقی دوم
طی این قرارداد که در ۱۹۶۶ به امضا رسید ۲۵% از نواحی مورد قرارداد کنسرسیوم که تقریبا بالغ بر ۶۴۰۰۰ کیلومتر بود به شرکت ملی نفت مسترد گردید

1-3-3) تعریف تعدیل اقتصادی:
تعدیل اقتصادی، به معنای تغییر دادن سیاست­های اقتصادی برای بهبود عملکرد اقتصاد است. (وودوارد، 1375 : صفحه 47) بسیاری از مشکلات اقتصادی کشورها به دلیل مشکلات سیاست­های جاری اقتصادی به ­وجود می­آیند، از این رو برای ادامه حیات اقتصادی، نیاز به تغییر در سیاست­های اقتصادی وجود دارد. (وودوارد، 1375 : صفحه 15) بانک جهانی و صندوق بین ­المللی پول، که از طرفداران اجرای سیاست­های تعدیل هستند، با این استدلال­ که اجرای سیاست­های تعدیل منجر به بهبود وضعیت اقتصاد و ارتقای رشد بلندمدت خواهد شد، کشورهای در حال توسعه را مجاب به اجرای این سیاست­ها می­ کنند. صندوق بین ­المللی پول برای پیشبرد سیاست­های خود وام­هایی با نرخ بهره متفاوت در اختیار این کشورها قرار می­دهد، اما آن­ها را مجبور می­ کند تا پیش­شرط­هایی را بپذیرند و این وام­ها را فقط در راستای برنامه ­های از پیش تعیین شده بکار برند. (استیگلیتز، 1387 : صفحه 51)

این پیش­شرط­ها شامل: کاهش شدید نرخ رشد عرضه پول برای مهار تورم، کاهش شدید هزینه­ های دولتی برای کاستن از کسری­های بودجه و مقررات­زدایی و به فروش گذاشتن شرکت­های دولتی برای بخش خصوصی، کاهش دستمزد­ها برای کاستن از قیمت تمام شده و تضعیف ارزش پول ملی است. (مهرآرا، 1378 : صفحه 7)
1-3-4) تعریف مدل لوجیت:
رگرسیون لوجستیک یکی از تکنیک­های کاربردی برای تحلیل داده ­های طبقه ­بندی شده است. هنگامی­که نتیجه آزمایشی را به صورت برد / باخت تعریف کنیم، متغیر مستقل دیگر پیوسته نیست و به صورت طبقه ­بندی شده خواهد بود. رگرسیون لوجستیک، شبیه رگرسیون خطی است با این تفاوت که نحوه محاسبه ضرایب در این دو روش یکسان نمی ­باشد. محوری­ترین مفهوم ریاضی در رگرسیون لوجستیک، لوجیت است. لوجیت به معنای لگاریتم طبیعی احتمال­های متغیر وابسته یعنی وقوع یا عدم وقوع رکودتورمی است، که مدل آن، به مدل لوجیت معروف است.
مدل لوجیت، الگوی غیرخطی است که در آن رابطه بین متغیر وابسته و مستقل غیرخطی است و متغیر وابسته در آن فقط دو مقدار را می­پذیرد، که در این پژوهش این دو مقدار برابر با یک؛ برای سال­هایی است که در آن­ها رکودتورمی به وقوع پیوسته است و صفر برای سایر سال­هاست. شیوه برآورد در این مدل بر اساس روش حداکثر درست­نمایی است.
دلیل این­که از این مدل به جای مدل روش استاندارد حداقل مربعات معمولی استفاده شده است، این است که:

1. 1. توزیع خطاها در مدل­هایی که متغیر وابسته به صورت صفر و یک است، غیرنرمال است. گرچه روش حداقل مربعات معمولی مستلزم نرمال بودن خطاها نبود، اما وجود این فرض جهت امکان­پذیری پرداختن به مباحث استنتاج آماری ضروری تلقی می­ شود. اما در مدل­هایی که متغیر وابسته موهومی است، خطاها هم مانند متغیر وابسته دو مقدار اختیار می­ کنند. در واقع توزیع خطاها به صورت دو جمله­ای خواهد بود.

1. 1. فرض واریانس همسانی در این مدل­ها مصداق ندارد چون واریانس بستگی به امید ریاضی شرطی متغیر وابسته دارد و خود این متغیر هم تحت تاثیر مقادیر متغیرهای وابسته است. نهایتا این نتیجه به دست خواهد آمد که واریانس جملات اخلال از متغیر وابسته تبعیت خواهند کرد و در نتیجه این واریانس دیگر همسان نخواهد بود.

1. 1. در مدل­هایی که متغیر وابسته به صورت موهومی است، بررسی R2 محاسباتی ارزش چندانی نخواهد داشت. چون با هر مقدار متغیر مستقل معین، متغیر وابسته یا صفر یا یک خواهد بود. (گجراتی، 1392 : صفحه 694-698)

1-4) اهمیت تحقیق:
ثبات اقتصادی برای رشد و بالندگی کشور ضروری است و شوک‌هایی که به­ صورت داخلی و خارجی به اقتصاد وارد می‌شوند، در رشد پایدار اختلال ایجاد خواهند نمود. برنامه‌های تعدیل هم که اغلب با شوک­های قیمتی همراه هستند، مقدار تولید، رشد اقتصادی و نرخ تورم را تحت تاثیر قرار خواهند داد و در صورتی که جامعه توان ایستادگی در مقابل تغییرات حاصل از اجرای سیاست‌های تعدیل را نداشته باشد، گرفتار عواقب آن، یعنی کاهش سرعت رشد اقتصادی، کاهش نرخ تولید سرانه، افزایش نرخ بیکاری و افزایش نرخ تورم خواهد شد.
از برنامه اول توسعه اقتصادی پس از انقلاب تا کنون، برنامه‌های مختلفی در قالب سیاست­های تعدیل اقتصادی به صورت کوتاه‌مدت و بلندمدت به اجرا در آمده است و پیامدهای اجرای این برنامه‌ها، اقتصاد را در شرایط ناطلوبی قرار داده است. در چنین شرایطی، ادامه اجرای این سیاست‌ها و بی­توجهی به آثار حاصل از اجرای آن‌ها، منجر به عمیق‌ شدن بحران خواهد شد و هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی به ‌مراتب سنگین‌تری را به‌وجود خواهد آورد.
این پژوهش در نظر دارد آثار برنامه‌های تعدیل اقتصادی، بر اقتصاد ایران را از منظر تاثیرگذاری آن بر شکل­ گیری رکودتورمی بررسی نماید و چرایی تاکید بر ادامه اجرای سیاست­های تعدیل، در شرایطی که کشور در دور باطل رکودتورمی قرار گرفته است، را مورد بررسی قرار دهد.
1-5) پرسش­های پژوهش:
پس از طرح دو پرسش درباره رکودتورمی و دلایل به ­وجود آمدن آن که در مبانی نظری مطرح شد، پرسش­های دیگری که این پژوهش قصد بررسی آن را دارد، در دو دسته سوال­های اصلی و فرعی مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت:
الف: پرسش‌های اصلی:
آیا دستکاری قیمت‌های کلیدی که در ایران اجرا شده‌اند، منجر به ایجاد دور باطل رکودتورمی شده است؟
آیا ادامه دستکاری قیمت‌های کلیدی در این شرایط راه­گشا است؟
ب : پرسش‌های فرعی:
آیا هنگام برنامه‌ریزی و اجرای سیاست‌های تعدیل اقتصادی به شرایط اقتصادی و اجتماعی جامعه توجه شده است؟
1-6) فرضیه پژوهش:
فرضیه‌ اصلی که پژوهش بر مبنای آن ساختاربندی شده، آن است که اجرای برنامه‌های تعدیل اقتصادی در ایران منجر به قرار گرفتن کشور در دور باطل رکودتورمی شده است.
1-7) محور اصلی پژوهش:
محور اصلی پژوهشی آن است که آیا اجرای سیاست­های تعدیل منجر به بروز رکودتورمی می­شوند؟ اگر پاسخ مثبت است چگونه می­توان، اثرات منفی سیاست­های تعدیل را بر شکل­ گیری دور باطل رکودتورمی کاهش داد؟
و اینکه در ایران در چه دوره­هایی رکودتورمی مشاهده شده است و چگونه باید با آن مقابله کرد؟
همچنین اگر دورهای باطل رکودتورمی در ایران وجود دارد، اولویت با اجرای سیاست­های تعدیل اقتصادی است یا مبارزه با دور باطل رکودتورمی؟
1-8) روش­شناسی:
برای بررسی موارد فوق، ابتدا با بهره گرفتن از آمار و داده ­های مربوط به نرخ تورم و نرخ رشد اقتصادی، دوره­ های رکودتورمی در ایران بین دوره­ زمانی 91-1368 تعیین خواهند شد. با توجه این­که نظر کارشناسان اقتصادی بر آن است که، آمارهای مربوط به نرخ بیکاری در سال­های اخیر با مشکلات محاسباتی مواجه هستند، از این رو، برای تعیین دوره­ های رکودتورمی، از آمار مربوط به نرخ رشد اقتصادی و نرخ تورم استفاده خواهد شد. پس از تعیین دوره­ های رکودتورمی، روند تغییرات آن با تغییرات شاخص­ های اقتصادی مانند نرخ رشد نقدینگی، نرخ ارز، نرخ بهره، نرخ رشد تشکیل سرمایه، رشد بهره­وری و … مورد بررسی قرار خواهد گرفت و نتایج به دست آمده، از نظر اثراتی که بر بخش تولید وارد نموده ­اند و از دیدگاه نهادگرایی تجزیه و تحلیل خواهند شد.
سپس برای تعیین میزان اثرگذاری تعدادی از شاخص­ های اقتصادی منتخب بر رکودتورمی، از رگرسیون لوجستیک و مدل لوجیت استفاده خواهد شد. رگرسیون لوجستیک، به جای حداقل کردن مجذور خطاها (کاری که رگرسیون خطی انجام می­دهد)، احتمال رخ دادن هر واقعه را حداکثر می­ کند. در ادبیات مربوط به رگرسیون لوجستیک، قواعد خاصی برای حجم نمونه و نیز حداقل نسبت تعداد نمونه به تعداد متغیر مستقل پیشنهاد نشده است و همین امر نکته قوتی برای استفاده از این روش تخمین به شمار می­رود. در تحلیل رگرسیون لوجستیک، برای ارزیابی میزان برازش کل مدل، از آزمون نسبت درست­نمایی^[3] استفاده می­ شود، که آماره آن هم کای اسکوئر است.
1-9) شیوه تحقیق:
روش تحقیق به صورت تلفیقی است که با بکارگیری داده ­های کمی به تعیین رکودتورمی و عوامل به­وجودآورنده آن خواهد پرداخت و برای تجزیه و تحلیل نتایج به­دست آمده، از الگوی نظری نهادگرایان استفاده خواهد شد.
1-10) شیوه گردآوری داده ­ها و اطلاعات:
داده ­های مورد استفاده نیز از آمار بانک­های اطلاعاتی داخلی و خارجی هستند.
1-11) جامعه آماری:
دوره مورد بررسی در این تحقیق، داده ­های مربوط به دوره زمانی 1368 تا 1391 خواهد بود. از آن­که سال 1368 سال آغاز اجرای سیاست­های تعدیل است، به عنوان سال مبدا انتخاب شده است و سال 1391 نیز با توجه به داده ­های در دسترس آن، به عنوان سال پایان دوره در نظر گرفته شده است. در مدل اقتصاد سنجی هم برای آن­که کم بودن تعداد سال­های مورد بررسی بر نتایج تخمین و نتیجه ­گیری در آن خدشه­ای وارد نکند، طول دوره زمانی به سال­های 1359 تا 1391 افزایش پیدا کرده است.
1-12) ساختار پژوهش:
به‌ منظور بررسی اهداف مورد نظر، این پایان نامه در پنج بخش کلی شکل گرفته شده است:
فصل اول کلیات بحث را مشخص کرده و به طرح مسئله پرداخته است و مفاهیم کلیدی را معرفی کرده است.
در فصل دوم مبانی نظری تورم، رکود، بیکاری، منحنی فیلیپس، رکودتورمی و سیاست‌های تعدیل اقتصادی ارائه خواهد شد. پس از آن مروری بر ادبیات تحقیق انجام خواهد گرفت.
در فصل سوم، پس از تعیین دوره­ های رکودتورمی در اقتصاد ایران، وضعیت چند متغیر کلیدی اقتصاد با آن مقایسه شده و از منظر نهادهای موجود در جامعه ارزیابی خواهد شد و در ادامه، مدل لوجیت مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
فصل چهارم، به تجزیه و تحلیل داده ­ها خواهد پرداخت. علاوه بر این، در این فصل پرسش­های تحقیق پاسخ داده خواهند شد و فرضیه­ اصلی پژوهش آزمون خواهد شد.
در فصل پنجم نیز، نتایج فرضیه ­ها و پرسش­های پژوهش ارزیابی خواهند شد. پس از میزان آن تحقق با عدم تحقق آن­ها بررسی خواهد شد و در آخر پیشنهادهایی برای پژوهش­های آتی مطرح خواهد شد.

از جهت تاریخى توجه جدى به موضوع و غرض سوره‌ها و تأکید بر آنکه‌هدف هر سوره باید اساس فهم آیات تلقى گردد از اوائل قرن چهاردهم هجرى با نگارش تفسیر المنار آغاز شد. اما چنان نیست که گذشتگان بطور کامل از آن غافل باشند. قرآن پژوهان و مفسران پیشین این بحث را از دریچه تناسب و ارتباط آیات مى‌نگریستند.
بحث فوق اگرچه ریشه در همان بحث تناسب وارتباط آیات و سوره دارد که در بین دانشمندان اولیه مطرح بوده‌است اما با این عنوان ومشخصات، نظریه‌ای است نوظهور پیرامون روش قرآن که برخی قرآن پژوهان معاصر مطرح کرده‌اند و به رغم عمر کوتاه خود که بیش از نیم قرن از آغاز آن نمی‌گذرد در حوزه مباحث علوم قرآنی بحث‌هایی را برانگیخته‌است برخی از کسانی که به طور گسترده بحث و بررسی وحدت موضوعی را دنبال کرده‌اند و تألیفاتی در این زمینه‌ارائه داده‌اند عبارتند از محمد محمود حجازی در کتاب تفسیر الواضح و الوحده‌الموضوعیه عبداله درّاز در کتاب نباء العظیم.شحاته در کتاب اهداف کل سوره و مقاصدها فی القرآن الکریم صبحی صالح در مباحث فی علوم القرآن و…^[۵۱۲]
که نظرات برخی از آنها عبارتند از:
برخی معتقدند که: در این روش، پژوهشگر ابتدا هدف اساسی یا اهداف اصلی یک سوره را باز می‌یابد، آنگاه به بررسی اسبابِ نزول سوره یا آیاتی که موضوع اساسی سوره را مطرح می‌کنند، می‌پردازد، سپس به ترتیبِ نزول سوره در میان سور مکی و مدنی می‌نگرد و در مرحله بعد به بررسی اسلوب‌های قرآنی در عرضه ‌آن موضوع و تناسب‌های موجود در بخش‌های مختلف سوره ‌اقدام می‌کند.^[۵۱۳]
این شیوه نگاهی است بسیار ارجمند به سُوَر قرآن که در صدد است، در ورای پراکندگیِ ظاهری میان مباحث و موضوعات یک سوره و احیاناً علی‌رغم اختلافِ زمانی در نزول آیات آن، موضوعی واحد یا محوری مشترک برای آن موضوعات و مباحث، جستجو کند و ارتباطی مقبول و انسجامی‌درخور، بین آیات هر سوره بیابد.^[۵۱۴]

هر سوره‌ای از سور قرآن کریم دارای جان و روحی است که در کالبد آیات آن سوره جریان دارد و این روح بر مبانی، و احکام و اسلوب آن سوره دارای سلطه و إشراف است. معانی و مفاهیم قرآن کریم باید از این منظر و روش نگریسته شود. این روش برای مطالعه و بررسی قرآن کریم سودمندتر از آن است که ‌آیات آن یکی پس از دیگری مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد. اگر کسی جمله‌ها و آیات و یا کلمات و یا احیاناً حروف آنها را نیز مورد مطالعه و بررسی قرار دهد تا از رهگذر چنین مطالعه‌ای سراسر آن را اجمالاً و یا تفصیلاً بررسی کند، چنین مطالعه‌ای پریشان و از هم گسیخته نمی‌تواند به‌او در جهت بازیافتن شکوه و عظمت و زیبائی چهره و سیمای سوره مدد رساند.^[۵۱۵]
علامه (ره) در تفسیر وزین المیزان برای کل قرآن هدف و موضوع واحدی را که ‌همان «هدایت انسانها به سوی سعادت است» معرفی نموده‌است و از آن برای تفسیر آیات کمک می‌گیرد.^[۵۱۶]
دلایل وحدت موضوعی در سوره‌ها
دانشمندان علوم قرآنی ومفسران، بر وحدت موضوعی در بین سوره‌ها دلایلی نیز ارائه داده‌اند؛ که بطور خلاصه به آنها اشاره می‌کنیم.
۱) تحدید آیات سوره‌ها
یکی از دلایل ارائه شده توسط آنها این است که تفاوت در عدد آیات سوره‌ها نمی‌تواند اتفاقی باشد؛ زیرا اتفاقی بودن یعنی نسنجیده و عاری بودن از حکمت و بدون سبب و صدور هرگونه عمل حساب نشده‌از سوی فاعل حکیم ممتنع است. بعضی از سوره‌های قرآن، به ویژه سوره‌های کوتاه، به طور کامل نازل شده‌است، سوره‌هایی هم که به طور پراکنده نازل گشته‌است، با نزول {بسم الله‌الرحمن الرحیم}آغاز می‌گردید و هر آیه یا آیاتی که پس از آن نازل می‌گشت با دستور پیامبر اکرم| به دنبال آیات پیشین ثبت می‌گردید تا بسمله دیگری نازل گردد که پایان سوره قبل و آغاز سوره بعد را اعلام نماید. از این‌‌رو، مقدار عدد آیات و ترتیب آنها به دستور وحی و پیامبر انجام گرفته‌است.
اکنون این سؤال مطرح است که‌این اختلاف عدد در آیات سوره‌ها برای چیست؟ پاسخ آن است که‌هر سوره‌هدفی دنبال می‌کند که با پایان یافتن بیان هدف، سوره پایان می‌یابد و اختلاف در عدد آیات هر سوره معلول همین علت است.
علامه& نیز در تفسیر المیزان به‌همین مطلب اشاره نموده‌است، وتقسیم قرآن به سوره‌های متعدد را
نشانه وحدت موضوعی هر سوره، و نیز اختلاف و تعدد غرض‌های سوره‌ها به تعداد سور قرآنی قلمداد کرده و اعتقاد دارد که:
اولاً باید دانست که خداى سبحان کلمه (سوره) را در کلام مجیدش چند جا آورده، از آن جمله فرموده:
{فَأْتُوا بِسُورَهٍ مِثْلِهِ}^[۵۱۷]
ثانیا از این آیات مى‏فهمیم که‌هر یک از این سوره‏ها طائفه‏اى از کلام خدا است، که براى خود و جداگانه، وحدتى دارند، نوعى از وحدت، که نه در میان ابعاض یک سوره‌هست، و نه میان سوره‏اى و سوره‏اى دیگر.این اختلاف هرگز به صورت اتفاقی انجام نگرفته و میان آیات هر سوره رابطه‌ای معنوی و تناسب وجود دارد. سپس این گونه نتیجه گیری می‌کند: اغراض و مقاصدى که‌از هر سوره بدست مى‏آید مختلف است، و هر سوره‏اى غرضى خاص و معناى مخصوصى را ایفاء مى‏کند، غرضى را که تا سوره تمام نشودآن غرض نیز نیز تمام نمی‌شود.^[۵۱۸]
۲) حسن مطلع وحسن ختام
دانشمندان علوم بلاغت، حسن مطلع و حسن ختام در هر سوره را از جمله محسّنات بدیعی قرآن و از ارکان مهم بلاغت دانسته‌اند. وبه‌همین دلیل، هر سوره با مقدّمه‌ای آغاز می‌گردد و با خاتمه‌ای لطیف پایان می‌یابد.
آنها اتفاق‌نظر دارند که قرآن کریم در تمامی‌سوره‌ها و آیاتش به بهترین وجه، از چنین نظم و نسقی برخوردار بوده و خاتمه سوره‌ها همچون افتتاح آنها، در نهایت لطافت و ظرافت انجام یافته‌است. بنابراین، باید مقاصد و اهداف بزرگی وجود داشته باشد که‌این دو حسن و زیبایی را به‌هم پیوند داده و بدان کمال اتصال بخشیده و همراه ‌آن دو نظمی‌شگفت‌انگیز بین تمام اعضا و کلمات و حروف هر سوره‌استوار است. حال با این بیان، آیا ممکن است کلامی‌با مقدّمه شیوا و خاتمه‌ای زیبا، مقصودی بس والا نداشته باشد؟
ایشان از جمله مفسّرانی است که به‌این موضوع اعتقاد داشته‌است و در سرتاسر تفسیر خود به‌ آن اشاره نموده‌است گاهی در آغاز تفسیر سوره وگاهی در پایان یک سوره و گاهی نیز در میان یک سوره موضوع (غرض) اصلی هر سوره را تبیین نموده و از راه‌های مختلف بویژه سیاق، مضمون مرتبط و هماهنگ را مطرح می‌کند.بطور مثال هنگام تفسیر آیه بسمله در سوره حمد و یادآوری آیاتی که واژه «سوره» در آن آمده‌است
می‌گوید:
علامه طباطبائی& هر سوره را دارای یک یا چند هدف مشخص دانسته و معتقد است که تا آن هدف کاملاً مشخص نشود سوره پایان نمی‌پذیرد و علت اختلاف در تعداد آیات یک سوره را نیز به‌همین دلیل می‌داند. و اعتقاد دارد که مساله وحدت موضوعی یا وحدت سیاق در هر سوره (که‌از قرائن کلامیه به شمارمی‌رود) از همین جا نشأت می‌گیرد^[۵۱۹]
۳) لازمۀ فهم سوره، کشف موضوع آن است
بی تردید یکی از قدمهای مهم برای تفسیر آیات پیدا کردن موضوع آن سوره‌است، که‌ اگر به درستی کشف شود فهمیدن سوره، فلسفۀ چینش آیات در یک سوره، پیامهای مترتب در آن سوره براحتی باز شناسی می‌شود؛ وروی هم رفته تفسیر ارائه شده زیباتر و دقیتر خواهد بود.
اگرچه علامه طباطبائی در آغاز تفسیر هر سوره کوشیده‌است محور و غرض آن سوره را بشناساند و در پرتو آن غرض، به فهم و تفسیر آیات سوره برود. تنها در یک مورد به تبیین این مدعا پرداخته‌است که چگونه رهیافت به غرض سوره‌ها می‌تواند بر فهم و تفسیر یکایک آیات تأثیر گذار باشدوآن، تفسیر ارائه معنای بسم الله در آغاز سوره حمد است.^[۵۲۰]
البته گاهی نیز معتقد است که نمی‌توان غرض واحدی را برای یک سوره در نظر گرفت که مورد نظر همه ‌آیات آن سوره باشد.^[۵۲۱]
و در تعیین موضوع برای برخی از سوره‌ها به نتیجه قطعی و محکمی ‌نمی‌رسد و گاهی به صراحت می‌گوید که‌این سوره موضوع مشخصی ندارد مثلاً درباره سوره توبه می‌گوید: آیات این سوره برخلاف سایر سوره‌ها که‌ اواخرش همان منظوری را افاده می‌کند که‌اوائلش افاده می‌کرد دارای غرض واحدی نیست.^[۵۲۲]
و قبلاً نیز یادآوری کردیم که علامه معتقد است که تناسب و ارتباط فقط در سوره‌هایی است که یکباره نازل شده‌است بنابراین در سوره‌هایی که بتدریج نازل شده، نمی‌توان از وحدت غرضی و موضوع بحث کرد.^[۵۲۳]
و در جای دیگر آورده‌است که: خدای تعالی، هر چند آیه را، یک سوره نمی‌خواند هر چند که‌ آن، آیات متعددی باشد، مگر آنکه‌ان چند آیه مشتمل باشد بر غرض الهی، متمایز از غرضهایی که در سوره‌های دیگر استیفا شده‌است.^[۵۲۴]
مفسّر المیزان معتقد است که‌اگر چه در سوره‌های طولانی غرض از سوره به عنوان برائت استهلال در ابتدای آن می‌آید و نیز به عنوان حُسن ختام در آخر آن بیان می‌شود اما گاهی اتفاق می‌افتد که‌این غرض در آیات میانی یک سوره‌هم مطرح شود. از جمله در ذیل آیات ۶۰ – ۵۸ سوره مبارکه مریم آورده که‌این سه آیه متضمن خلاصه غرض سوره‌است.^[۵۲۵]
از آنجا که علم مقاصد و هدفمندی سوره‌ها ی قرآنی یکی از علوم موثر در فهم آیات قرآنی است سید قطب نیز از این مهم غافل نشده و ضمن تایید و قبول آن تأکید می‌کند که وحدت غرض نه تنها در سوره‌های تک موضوع وجود دارد بلکه در سوره‌های چند موضوع نیز قابل بررسی است.
به عنوان مثال: سوره مائده‌اگرچه سوره‌ای است با موضوعات متنوع و زیاد و نتیجتاً باید تعدد غرض و هدف هم داشته باشد، ولی همه‌این موضوعات یک هدف را تعقیب می‌کنند.^[۵۲۶]
البته ‌ایشان گاهی نیز از تعدد هدف می‌گوید، مثلاً برای سوره صف دو هدف اساسی مطرح می‌کند.^[۵۲۷]
سید قطب به مضمون و غرض سوره با اصطلاح ظل و محور می‌پردازد و بخشهای متعدد یک سوره را به صورت یک کل هماهنگ به‌هم پیوند می‌دهد.
او معتقد است که‌اشتراک موضوعی میان دو یا چند سوره به‌اشتراک در هدف نمی‌انجامد چون ممکن است مطرح شدن یک موضوع در سوره‌های مختلف، برای چند هدف مختلف باشد مثلاً موضوع توبه در سورۀ مبارکۀ نساء با هدف تبیین حقیقت توبه‌است ولی در سورۀ مبارکۀ آل عمران با هدف بیان احکام توبه و امید دادن به گناهکاران.^[۵۲۸] سیدقطب محور، مدار، مرکز و مقصد همهء قرآن را “توحید” می‌داند و آنرا نخستین و مهمترین عامل انسجام و پیوند همه بخشها و سور و آیات و کلمات آن معرفی کرده‌است، بطوری که ‌از نظر سید قطب نمی‌توان پذیرفت ورود قرآن در هر مجال و حوزه‌ای، جز برای تبیین توحید و خداشناسی و تحقق معرفتی عمیق و کامل و صحیح از خداوند متعال بوده‌است.^[۵۲۹]
ایشان علاوه بر این هدف و غرضی کلی، برای هر یک از سور قرآنی نیز غرض و هدفی را مشخص نموده‌است که در ادامه به بررسی آن خواهیم پرداخت.
یکی دیگر از مواردی که در بحث وحدت موضوعی سور، اهمیت پیدا می‌کند تشخیص مکی یا مدنی بودن سوره‌هاست.
علامه طباطبائی از جمله مفسّرانی است که با ابزار سیاق و مضمون آیات به مکی و مدنی بودن سوره‌اشاره می‌کند. اگر چه بصورت مستقل به تبیین شاخصه‌های سوره‌های مکی و مدنی نپرداخته‌است اما از خلال گفته‌های وی در آغاز تفسیر سوره‌ها و تعیین مکی یا مدنی آنها، می‌توان به‌انها پی برد مثلاً در تبیین غرض و موضوع سورۀ مبارکۀ ص می‌گوید: این سوره مکی و محور و غرض یگانه ‌آن پیامبر | است.^[۵۳۰]
چنان که در آغاز سوره حدید که‌ آنرا مدنی می‌شناسند، در پی یافتن موضوع و غرض آن بر می‌آید و انفاق را موضوع آن سوره معرفی می‌کند.^[۵۳۱]
بنابراین علّامه (ره) به تناسب مکّی یا مدنی بودن هریک از دو سوره برای جستن موضوع تلاش کرده‌است و سرانجام موضوع سوره ص را که مکّی است از مسائل اصلی و بنیادین اسلامی‌و موضوع سورهء حدید را که مدنی است از محورهای مربوط به مسایل فرعی دین تعیین می‌کند.
همانطور که قبلاً گفتیم سید قطب معتقد به‌ارتباط بین آیات قرآن می‌باشد و برای تبیین این نوع ارتباط از اصطلاحات خاصی مثل موضوع، جوّ، هدف و شخصیت و… استفاده می‌کند.
بطور مثال در آغاز سورۀ مبارکۀ زمر می‌نویسد: این سوره تقریباً محدود به توضیح مسأله توحید و یگانه پرستی است و…. که‌از آغاز تا انجام آن متصل به‌هم است و به شکلهای گوناگون عرضه می‌گردد.^[۵۳۲]
بنابراین یکی ازمبانی تفسیری سید قطب، تأکید بر وحدت موضوعی آیات و سور قرآن کریم می‌باشد. و این مبنا در تفسیر فی ظلال چنان گسترده و فراگیر است که می‌توان وی را در این زمینه مبتکر و مبدع
دانست.