• بررسی رابطه بین مولفه های مدیریت دانش با توانمندسازی کارکنان

• بررسی رابطه بین فرآیندهای سازمانی مبتنی بر دانش( ذخیرهسازی دانش) و توانمند شدن کارکنان

• بررسی رابطه بین فرهنگ/ ساختار سازمانی(تسهیم دانش) و توانمند شدن کارکنان

• بررسی رابطه بین بهره‌برداری از دانش(بکارگیری دانش) و توانمندشدن کارکنان

• بررسی رابطه بین زیرساخت‌ها/ تکنولوژی( خلق دانش) و توانمندشدن کارکنان

تبیین متغیرهای تحقیق

دریک تحقیق برای پاسخ دادن به سئوال های تحقیق ویا آزمون فرضیه ها،تشخیص متغیرها امری ضروری است؛ دراین تحقیق دونوع متغییر درنظر گرفته شده است که عبارتنداز: مدیریت دانش و توانمندسازی کارکنان که در ذیل تفکیک شده اند:

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

متغییرمستقل: مدیریت دانش
متغییروابسته: توانمندسازی کارکنان

فرضیه های تحقیق

مطابق بامدل مفهومی و تحلیلی تحقیق، فرضیه های تحقیق به قرارذیل می باشد:

• فرضیه اصلی تحقیق:

فرضیه اصلی: بین مدیریت دانش و توانمندشدن کارکنان دانشگاه تربیت مدرس رابطه وجود دارد.

• فرضیات فرعی:

• بین فرآیندهای سازمانی مبتنی بر دانش( ذخیرهسازی دانش) و توانمند شدن کارکنان رابطه وجود دارد.

• بین فرهنگ/ ساختار سازمانی(تسهیم دانش) و توانمند شدن کارکنان رابطه وجود دارد.

• بین بهره‌برداری از دانش(بکارگیری دانش) و توانمندشدن کارکنان رابطه وجود دارد.

• بین زیرساخت‌ها/ تکنولوژی( خلق دانش) و توانمندشدن کارکنان رابطه وجود دارد.

تعریف واژه ها و اصطلاحات تخصصی تحقیق

الف) تعاریف مفهومی
داده: داده یک واقعیت و یا یک مورد از یک زمینه خاص بدون ارتباط به دیگر چیزهاست(قربانی، ۱۳۸۸:ص۲؛ توربان، ۲۰۰۳: ص۵۲) .
مدیریت دانش: مدیریت دانش عبارت است از: یافتن راهی جهت خلق، شناسایی، آشکارسازی، اشتراک و توزیع دانش سازمانی به افراد نیازمند آن (گانب: ترجمه ایرانشاهی، دوره ۱۸:ص۴).
چرخه دانش: فرایند مدیریت دانش از چهار بخش اصلی تشکیل شده است(رمضانی، ۱۳۸۳): خلق/ کسب دانش، ذخیره سازی، تسهیم دانش و بکارگیری
ابعاد چرخه دانش در چهار زمینه سازماندهی می‏شود (نیومن، ۱۹۹۹):

• خلق دانش: رفتارهای مربوط به ورود دانش جدید به سیستم انسانی یا اجتماعی است که دامنه وسیعی را در بر دارد، نظیر: کشف، کسب، فراخوانی،‏ توسعه، که پیوندی نزدیک با رفتاری که نوآوری خوانده می‏شود، دارد. گام دوم بعد از کسب یا یادگرفتن دانش، حفظ آن است.

• حفظ دانش: تمامی فعالیتهایی است که منجر به بقا و نگهداری دانش بعد از ورود آن به سیستم می‏شود. فعالیت حفظ، شامل رفتارهای متنوعی است، مانند: فعالیتهای مربوط به اعتبار دانش، به روز کردن آن و….

• انتقال دانش: شامل رفتارهای بسیار متنوعی است مانند: ارتباط، ترجمه، تفسیر، پالایش و ارائه دانش.

• کاربرد دانش: استفاده از دانش موجود برای تصمیم‏ گیری‏ها، عملکردها و رسیدن به هدف‏هاست.

توانمند سازی افراد: توانمندسازی افراد به معنی تشویق افراد برای مشارکت بیشتر در تصمیم گیری هایی است که فعالیت آنها موثر است یعنی اینکه فضایی برای افراد فراهم شود تا بتوانند ایده های خوبی را بیافریند و انها را به عمل تبدیل کنند. توانمند سازی عنصر حیاتی کسب و کار در دنیای نوین است. اهدافی مانند نزدیکتر شدن بیشتر به مشتری، بهبود خدمات پس از فروش، ارائه مداوم نوآوری، افزایش بهره وری و در دست گرفتن میدان رقابت برای سازمانهایی بدست خواهد آمد که راه های جدیدی برای توانمند ساختن افرادشان یافته اند. (اسمیت، ۲۰۰۰:ص۲۵) .
احساس خود سامانی: خود سامانی^[۲] به احساس انتخاب بر اجرا و نظم بخشیدن به فعالیتها اطلاق می شود(هانسر و جورج، ۲۰۰۳).
احساس شایستگی (خود اثر بخشی): احساس شایستگی^[۳] به اعتقاد فرد به توانائیهایش برای انجام با مهارت فعالیتهایش مربوط می باشد. این افراد احساس می کنند که می توانند وظایفشان را با مهارت بالا انجام دهند(سیگلر و پیرسون^[۴]، ۲۰۰۰:ص۱۸).
تاثیر یا پذیرفتن شخصی نتیجه: پذیرفتن شخصی^[۵]، عبارت از اعتقادات فرد در یک مقطع مشخصی از زمان در مورد توانایی اش ایجاد تغییر در جهت مطلوب است. ( وتن و کمرون ۱۳۸۱ ، صص۳۰:۲۸).
معنی دار بودن: معنیدار بودن^[۶] به معنی ارتباط اهداف و وظایف کاری با ایده ها و استانداردهای فرد می باشند(وتن وکمرون ، ۱۳۸۱صص۳۱).
اعتماد : معنی این احساس آن است که آنان اطمینان دارند که متصدیان مراکز قدرت یا صاحبان قدرت، به آنان آسیب یا زیان نخواهند زد و اینکه با آنان بی طرفانه رفتار خواهد شد. به بیان دیگر اعتماد به معنی احساس امنیت شخص است. (وتن و کمرون ۱۳۸۱ صص ۳۳و۳۴).
ب ) تعاریف عملیاتی
مدیریت دانش: مدیریت دانش عبارت است از: یافتن راهی جهت خلق، شناسایی، آشکارسازی، اشتراک و توزیع دانش سازمانی به افراد نیازمند آن و از نظر عملیاتی نمره ای است که محقق از سئوالات پرسشنامه مدیریت دانش برگرفته از مدل نانوکا و تاکوچی کسب خواهد کرد .
چرخه دانش: فرایند مدیریت دانش از چهار بخش اصلی تشکیل شده است(رمضانی، ۱۳۸۳؛ نیومن، ۱۹۹۹): خلق/ کسب دانش، ذخیره سازی، تسهیم دانش و بکارگیری

• خلق دانش: رفتارهای مربوط به ورود دانش جدید به سیستم انسانی یا اجتماعی است که دامنه وسیعی را در بر دارد، نظیر: کشف، کسب، فراخوانی،‏ توسعه، که پیوندی نزدیک با رفتاری که نوآوری خوانده می‏شود، دارد. گام دوم بعد از کسب یا یادگرفتن دانش، حفظ آن است. از نظر عملیاتی نمره ای است که محقق از سئوالات ۱-۵ پرسشنامه مدیریت دانش برگرفته از مدل نانوکا و تاکوچی آن کسب خواهد کرد

• حفظ دانش: تمامی فعالیتهایی است که منجر به بقا و نگهداری دانش بعد از ورود آن به سیستم می‏شود. فعالیت حفظ، شامل رفتارهای متنوعی است، مانند: فعالیتهای مربوط به اعتبار دانش، به روز کردن آن و…. از نظر عملیاتی نمره ای است که محقق از سئوالات ۶-۱۱ پرسشنامه مدیریت دانش برگرفته از مدل نانوکا و تاکوچی آن کسب خواهد کرد

• تاکید زیاد بر منابع اطلاعات شخصی

• • استفاده از قیمت به عنوان مبنایی برای ارزیابی کیفیت

  ( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

واکنش مدیریت در جهت:

• کاهش سطح پیچیدگی خدمت

• تاکید بر موارد محسوس

• تمرکز بر کیفیت خدمات

(سید رضا سید جوادین، ۱۳۸۴، ص ۲۲-۲۰)
۲-۲-۳-۲٫ پیامدهای تفکیک ناپذیری خدمات برای مدیریت و مشتری:
برای مشتری:

• به عنوان همکار در فرایند تولید

• نیاز به تعامل با مشتریان دیگر

• نیاز به مراجعه به محل ارائه خدمت

واکنش مدیریت در جهت:

• تلاش برای جداسازی فرایند تولید و مصرف خدمت

• مدیریت تعاملات بین تولید کننده و مصرف کننده

• بهبود در سیستم های ارائه خدمت (سید رضا سید جوادین، ۱۳۸۴، ص ۲۴-۲۳)

۲-۲-۳-۳٫ پیامدهای تغییر پذیری خدمات

• خریدار سطح بالایی از ریسک را ادراک می کند

• توسعه نام تجاری قوی مشکل است

• خدمات به صورت زنده تولید می شود

• اغلب شانسی برای اصلاح اشتباهات قبل از مصرف وجود ندارد

• اغلب بر داده های انسانی متکی است

• طراحی نمودار فرایند خدمت مشکل است.

(قبادیان و همکاران، ۱۹۹۴، صص:۴۳-۶۶)
۲-۲-۳-۴٫ پیامدهای فناپذیری خدمت

• ایجاد مشکل در زمانی که الگوی تقاضا غیر منظم است

• نیاز به تولید به موقع خدمات

• ناتوانی در ذخیره نمودن خدمات

• کشش ناپذیری عرضه در کوتاه مدت

(قبادیان و همکاران، ۱۹۹۴، صص:۴۳-۶۶)
۲-۲-۴٫ اهمیت کیفیت خدمات
ارتقاء کیفیت خدمات از اهمیت زیادی برخوردار است چرا که بر کاهش هزینه ها، افزایش سطح رضایت مندی، حفظ و نگهداری مشتری، افزایش سود آوری و تبلیغات دهان به دهان تاثیر قابل توجهی بر جای می گذارد. به عقیده اکثر صاحب نظران مطمئن ترین راه به منظور کسب موفقیت، باقی ماندن در ذهن مشتریان است و این مهم تنها در سایه تولیدات و خدمات با کیفیت به دست می آید. آگاهی از مفهوم کیفیت خدمات و تلاش برای بهبود آن به ارائه خدمات با کیفیت منجر می شود و با افزایش سطح کیفیت خدمات می توان رضایت مشتریان را افزایش داد. (کیماسی، ۱۳۸۳)
بولدینگ و دیگران در سال ۱۹۹۳ گزارش دادند که ادراک از کیفیت خدمات به طور مثبتی با تمایل به توصیه(تبلیغات شفاهی) و به طور منفی بر رفتار شکایت آمیز درارتباط است. (آلکساندریس و همکاران، ۲۰۰۲) ^[۲۸] بیکر^[۲۹] و کرامپتون^[۳۰] در سال ۲۰۰۰ بیان می کنند که کیفیت خدمت تاثیر مستقیمی بر سوددهی شرکت دارد، از آنجا که ارتباط مثبتی با حفظ و وفاداری مشتری دارد. موضوع حفظ مشتری برای مدیران سازمان های خدماتی بسیار مهم است. رزنبرگ^[۳۱] در مطالعات خود در سال ۱۹۸۳ نشان می دهد که هزینه به دست آوردن یک مشتری جدید شش برابر هزینه حفظ مشتریان کنونی است. هم چنین گزارش شده که افزایش خالص در ارزش فعلی سود شرکت حاصل از افزایش ۵ درصدی حفظ مشتری، از ۲۵ تا ۹۵ درصد در صنایع مختلف تغییر می کند. (آلکساندریس و همکاران، ۲۰۰۲)
بسیاری از محققین مطالعه کرده اند که چگونه سطوح بالاتر کیفیت خدمات ادراک شده به افزایش رضایت مندی مشتری منجر می شود. علاوه بر این، رضایت مندی مشتری، ابزاری برای وفاداری اوست که به طور مستقیم بر سود آوری و عملکرد کلی شرکت تاثیرگذار است. (لیا و همکاران، ۲۰۰۸)^[۳۲]
۲-۲-۵٫ اهمیت بهبود خدمات

فرضیه اول :
بین خلاقیت و سطح بهره ورذی کارکنان رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.
ضریب همبستگی محاسبه شده برای این متغیرها ۴۱۴/۰ است که نشان دهنده همبستگی مستقیم و نسبتاً قوی است و از لحاظ آماری معنادار است.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

سورانی (۱۳۸۵) در تحقیق خود به بررسی رایطه بین فرهنگ سازمانی با بهره وری کارکنان معاونت صدا و سیما جمهوری اسلامی ایران پرداخته است. در این تحقیق بین خلاقیت و نوآوری و ریسک پذیری کارکنان با بهره وری رابطه مثبت و معناداری وجود دارد که با تحقیق حاضر همسویی دارد. نتایج این تحقیق نشان می دهد که متغیر خلاقیت با تمام متغیرها بجز هویت ارتباط مثبت و معناداری دارد. بیشترین همبستگی بین متغیر خلاقیت با ریسگ پذیری به میزان ۴۶۹/۰ می باشد.
فرضیه دوم :
بین میزان ریسک پذیری کارکنان و افزایش سطح بهره وری آنان رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.
ضریب همبستگی محاسبه شده برای این متغیرها ۶۲۶/۰ است که نشان دهنده همبستگی مستقیم و شدید است و از لحاظ آماری معنادار است.
احمدی (۱۳۹۰). در پژوهشی به بررسی رابطه بین فرهنگ مدرسه و بهره وری مدرسه پرداخته است. نتیجه این تحقیق نشان داد که بین ریسک پذیری و بهره وری رابطه مثبت و معناداری وجود دارد، که با نتایج تحقیق حاضر همخوانی دارد. متغیر ریسک پذیری با تمامی متغیرهای این تحقیق ارتباط مثبت و معناداری دارد بجز متغیرهای هویت و رهبری، که همبستگی بین ریسک پذیری با هویت و رهبری بصورت معکوس می باشد.
فرضیه سوم :
بین سبک رهبری و میزان بهره وری کارکنان ارتباط مثبت و معناداری وجود دارد.
ضریب همبستگی محاسبه شده برای این متغیرها ۰۰۹/۰- است که نشان دهنده همبستگی معکوس و ضعیف است و از لحاظ آماری معنادار نیست.
دهقان و همکاران (۱۳۹۰) در تحقیقی به بررسی رابطه بین فرهنگ سازمانی و بهره وری در سازمانهای خدمات دهی عمومی تهران پرداخته اند. نتایج این تحقیق نشان می دهد که بین متغیر رهبری با بهره وری ارتباط مثبت و معناداری وجود دارد که این نتیجه با تحقیق حاضر مغایرت دارد. دلیل این امر می تواند تفاوت در سبک مدیریتی در دو سازمان باشد.
فرضیه چهارم :
بین هماهنگی و انسجام درکارها و افزایش سطح بهره وری ارتباط مثبت و معناداری وجود دارد.
ضریب همبستگی محاسبه شده برای این متغیرها ۶۲۰/۰ است که نشان دهنده همبستگی مستقیم و شدید است و از لحاظ آماری معنادار است.
نتیجه تحقیق های رضایی (۱۳۹۲) و احمدی (۱۳۹۰) مبنی بر ارتباط مثبت و معنی دار بودن هماهنگی و انسجام در کارها با بهره وری با نتیجه حاضر همسویی دارد. همبستگی بدست آمده نشان می دهد که این متغیر با مؤلفه های الگوهای ارتباطی و ریسک پذیری و حمایت مدیران و پاداش بیشترین همبستگی و ارتباط مثبت را داشته است.
فرضیه پنجم :
بین مساعدت و حمایت مدیران از کارکنان و افزایش سطح بهره وری آ؛نان ارتباط مثبت و معناداری وجود دارد.
ضریب همبستگی محاسبه شده برای این متغیرها ۴۱۴/۰ است که نشان دهنده همبستگی مستقیم و نسبتاً قوی است و از لحاظ آماری معنادار است.
ضریب همبستگی محاسبه شده برای این متغیرها ۵۰۶/۰ است که نشان دهنده همبستگی مستقیم و شدید است و از لحاظ آماری معنادار است.
حدادی (۱۳۸۵) در تحقیق خود به بررسی رابطه بین فرهنگ سازمانی با بهره وری در آموزش و پرورش منطقه ۴ تهران پرداخته است. نتایج این تحقیق نشان می دهد که بین مساعدت و حمایت مدیران از کارکنان و افزایش سطح بهره وری ارتباط ضعیفی وجود دارد که با نتایج تحقیق حاضر مغایرت دارد.بیشترین همبستگی بین متغیر حمایت و انسجام می باشد که نشان دهنده این موضوع است که هرچه حمایت مدیران از کارکنان بیشتر باشد انسجام در کارها بیشتر است.
فرضیه ششم :
بین برقراری یک سیستم کنترل مناسب و افزایش سطح بهره وری کارکنان ارتباط مثبت و معناداری وجود دارد.
ضریب همبستگی محاسبه شده برای این متغیرها ۳۱۸/۰ است که نشان دهنده همبستگی مستقیم و نسبتاً قوی است و از لحاظ آماری معنادار است.
هدایتی و دیگران (۱۳۸۸) در تحقیقی به بررسی رابطه فرهنگ اخلاق کار با بهره وری کارکنان حوزه سلامت بیمارستان های عمومی علوم پزشکی ایران پرداخته است. نتایج این تحقیق نشان می دهد که این متغیر ارتباط مثبت و معناداری با بهره وری دارد که با نتایج تحقیق حاضر همسویی دارد. همچنین نتایج این تحقیق نشان می دهد که بین سیستم کنترل با سایر متغیرها این پژوهش رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.
فرضیه هفتم :
بین تعیین هویت کارکنان و افزایش سطح بهره وری ارتباط مثبت و معناداری وجود دارد.
ضریب همبستگی محاسبه شده برای این متغیرها ۲۳۶/۰- است که نشان دهنده همبستگی معکوس و ضعیف است و چون سطح معنی داری آن ۰۰۳/۰ و از ۰۵/۰ کمتر است از لحاظ آماری معنادار می باشد.
رضایی (۱۳۹۲) و دهقان و همکاران (۱۳۹۰) به این نتیجه رسیده اند که بین هویت و افزایش سطح بهره وری ارتباط مثبت و معناداری وجود دارد که با نتیجه تحقیق حاضر از لحاظ همبستگی معکوس و از لحاظ آماری معنی دار می باشد. البته این اختلاف در نتایج ممکن است از تفاوت در نوع مسئولیت و وظایف کارکنان، سبک رهبری، محیطی که کارکنان در آن کار می کنند و مؤلفه های بهره وری استفاده شده در این تحقیق ها باشد.
فرضیه هشتم :
بین یک نظام تخصیص پاداش بر مبنای عملکرد و سطح بهره وری کارکنان ارتباط مثبت و معناداری وجود دارد.
ضریب همبستگی محاسبه شده برای این متغیرها ۵۵۶/۰ است که نشان دهنده همبستگی مستقیم و نسبتاً قوی است و از لحاظ آماری معنادار است.
در این رابطه رضایی (۱۳۹۲) و احمدی (۱۳۹۰) و دهقان (۱۳۹۰) به این نتیجه رسیدند که بین یک نظام تخصیص پاداش شغلی بر مبنای عملکرد و بهره وری کارکنان رابطه مثبت و معناداری وجود دارد که با نتیجه تحقیق حاضر همسویی دارد. این متغیر همچنین با سایر متغیرها بجز متغیر هویت ارتباط مثبت و معناداری دارد.
فرضیه نهم :
بین سازش با پدیده تعارض و افزایش سطح بهره وری کارکنان ارتباط مثبت و معناداری وجود دارد.
ضریب همبستگی محاسبه شده برای این متغیرها ۵۲۳/۰ است که نشان دهنده همبستگی مستقیم و نسبتاً قوی است و از لحاظ آماری معنادار است.
نتایج تحقیق هایی که توسط رضایی (۱۳۹۲) و احمدی (۱۳۹۰) و راستی (۱۳۸۶) انجام گرفته است نشان می دهد بین سازش با پدیده تعارض و افزایش سطح بهره وری ارتباط مثبت ومعناداری وجود دارد که با نتایج تحقیق حاضر همسویی دارد. این همسویی ممکن است بخاطر شبیه بودن جامعه آماری، محیط سازمانها، سبک مدیریتی، نحوه برخورد افراد با تعارض و … باشد.
فرضیه دهم :
بین الگوهای ارتباطی موجود در سازمان و افزایش سطح بهره وری کارکنان ارتباط مثبت و معناداری وجود دارد.
ضریب همبستگی محاسبه شده برای این متغیرها ۶۰/۰ است که نشان دهنده همبستگی مستقیم و شدید است و از لحاظ آماری معنادار است.
نتایج تحقیق های راستی (۱۳۸۶) و احمدی (۱۳۹۰) نشان می دهد که الگو های ارتباطی با بهره وری رابطه مثبت و معنی داری دارد که با نتیجه تحقیق حاضر همسویی دارد. همچنین نتایج این تحقیق نشان می دهد که الگوهای ارتباطی با تمام متغیرهای این تحقیق ارتباط مثبت و معناداری دارد بجز دو متغیر هویت و رهبری که در آن همبستگی بصورت معکوس می باشد و بیشترین تأثیر آن بر روی متغیر انسجام می باشد.
۵-۴ پیشنهادهای کاربردی :
۵-۴-۱ پیشنهاد کاربردی برای فرضیه اول (خلاقیت):
از آنجایی که فرض H1 تأیید گردید، برای افزایش خلاقیت فردی در بین کارکنان دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه توصیه می گردد؛ مدیریت ابتدا موانع اصلی خلاقیت را برطرف کنند و سپس آزادی عمل بیشتری نسبت به انجام وظایف شغلی خود به کارکنان داده شود. البته ابتدا باید افراد مسئولیت پذیر شناسایی شوند.
برخی از موانع اصلی خلاقیت عبارتند از :
فقدا ن اعتماد به نفس
ترس از انتقاد و شکست

ط ) تأثیرناپذیرى از قضاوت دیگران‏
مسئله دیگر که باز مربوط به تربیت عقلانى است این است که قضاوتهاى مردم درباره انسان نباید براى او ملاک باشد. اینها یک بیماریهاى عمومى است که اغلب‏ افراد کم و بیش گرفتارش هستند. مثلًا انسان یک لباسى را براى خودش انتخاب کرده و تشخیصش این است که رنگ خوبى را انتخاب کرده. بعد یکى مى‏آید و
مى‏گوید: این رنگ مزخرف چیست که انتخاب کرده‏اى؟! آن یکى و آن دیگرى نیز همین را مى‏گویند. کم کم خود آدم اعتقاد پیدا مى‏کند که بد چیزى است. تازه آنها هم که مى‏گویند، گاهى براى این است که عقیده انسان را تغییر بدهند نه آنکه از روى عقیده خودشان مى‏گویند. اینکه انسان در مسائلى که مربوط به خودش است تحت تأثیر قضاوت دیگران قرار بگیرد [صحیح نیست‏] و به ما گفته‏اند هرگز تحت تأثیر قضاوت و تشخیص دیگران نسبت به خودتان قرار نگیرید. ( مطهری ، ۱۳۷۸، ج ۲۲، صص ۵۴۷ -۵۴۶ )
ی)عقل نظرى و عقل عملى‏
مطلب دیگر- که قدماى ما هم همیشه مى‏گفته‏اند این است که- مى‏گویند عقل انسان دو بخش است: بخش نظرى و بخش عملى، یا احکام عقل انسان دو بخش است: نظرى و عملى. یک قسمت از کارهاى عقل انسان درک چیزهایى است که هست. اینها را مى‏گویند عقل نظرى. قسمت دیگر درک چیزهایى است که باید بکنیم، درک «بایدها». اینها را مى‏گویند عقل عملى‏ .( مطهری ، ۱۳۷۸، ج ۲۲، ص ۳۳۹ )
حکمت نظرى از «هست» ها و «است» ها سخن مى‏گوید و حکمت عملى از «باید» ها و «شاید و نشاید»ها .
حکمت عملى عبارت است از علم به تکالیف و وظایف انسان؛ یعنى چنین فرض شده که انسان یک سلسله تکالیف و وظایف دارد نه از ناحیه قانون، اعم از قانون الهى یا بشرى- که آن داستان دیگرى است- بلکه از ناحیه خرد محض آدمى.
پس کسانى که به حکمت عملى قائلند، معتقدند که انسان یک سلسله تکالیف و وظایف دارد که همانها حکمتهاى عملى است و عقل و خرد مى‏تواند آنها را کشف نماید .حکمت نظرى منقسم است به الهیات و ریاضیات و طبیعیات، علیهذا حوزه بسیار وسیعى دارد، اکثریت قریب به اتفاق علوم بشرى را فرا مى‏گیرد. ولى حکمت عملى منقسم مى‏شود به اخلاق، تدبیر منزل، سیاست جامعه. چنانکه مى‏بینیم حکمت عملى محدود است به علوم انسانى، البته نه همه علوم انسانى بلکه پاره‏اى از آنها.
حکمت عملى از جنبه‏هاى مختلف محدود است: اولًا محدود است به انسان، شامل غیر انسان نمى‏شود. ثانیاً مربوط است به افعال اختیارى انسان، پس شامل کارهاى غیر اختیارى بدنى یا روحى- که در قلمرو پزشکى و فیزیولوژى و روان شناسى است- نمى‏شود. ثالثاً مربوط است به «باید» هاى افعال اختیارى انسان که باید
چگونه باشد و چگونه نباشد. از این رو با نیروى عقل از دستگاه ادراکى و با نیروى اراده از دستگاه اجرایى سروکار دارد، نه با خیال (از دستگاه ادراکى) و میل (از دستگاه اجرایى). از این رو بحث درباره اختیار انسان و مقدمات عمل اختیارى که چه مقدماتى رخ مى‏دهد تا فعل اختیارى انسان صورت گیرد، و یا بحث درباره ماهیت اختیار که چیست و آیا انسان مجبور است یا مختار، از حوزه حکمت عملى خارج است و مربوط است به روان شناسى یا فلسفه. رابعاً حکمت عملى درباره همه «باید» ها بحث نمى‏کند، بلکه درباره آن عده از «باید» ها بحث مى‏کند که «باید» هاى نوعى و کلى و مطلق و انسانى است نه «باید» هاى فردى و نسبى.( مطهری ، ۱۳۷۸، ج۲۲، صص۳۱- ۳۰)
ک) عادت به تفکر و تعقل‏
انسان براى اینکه از چنگال تسلط شهوات تباه کننده جسم و جان و عقل و ایمان و دنیا و آخرت نجات پیدا کند، راهى جز تقویت جانب نیروى عقل ندارد. یکى از راههاى تقویت این نیرو این است که کارى کند که تعقل و تفکر در کارها برایش به صورت یک عادت درآید، از عجله در تصمیم بپرهیزد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

انسان باید از منطق پیروى کند نه از احساسات. انسان در کارى که از روى منطق صورت مى‏گیرد حساب و پیش بینى‏هاى لازم را کرده، نورافکن عقل و اندیشه خود را به اطراف انداخته و جوانب و اطراف کار را تحت نظر گرفته است. ولى در کارى که از روى احساسات صورت مى‏گیرد نقشه و حساب و دوراندیشى‏در کار نیست، صرفاً روح بشر از راهى داغ شده و هیجانى پدیده آمده و انسان براى آنکه هیجان روحى خود را تسکین دهد به عملى مبادرت مى‏کند و به واسطه غبار و تیرگى که از تهیّج احساسات پیدا مى‏شود مجال دوراندیشى و توجه به عواقب و نتایج کار از انسان سلب مى‏شود.
بر همه افراد بشر کم و بیش، هم منطق حکومت مى‏کند و هم احساسات. یک جمله که انسان در حضور جمعى ادا مى‏کند یا یک عملى که در اجتماع انجام مى‏دهد، از یک طرف وابسته به یک سلسله احساسات و عواطف و هیجانات درونى است و از طرف دیگر چون کم و بیش در اطرافش دقت و فکر شده وابسته به منطق و تعقل است. ولى برخى مردم بیشتر اهل منطق‏اند و بعضى مردم بیشتر اهل احساسات. جامعه
شناسان مى‏گویند این اختلاف در میان ملل نیز دیده مى‏شود؛ بعضى از ملل به منطق نزدیکترند و بعضى به احساسات.
این دستور جامع رسول اکرم مى‏گوید: همیشه در کارها منطق را دخالت بده و جلو طغیان و حکومت احساسات را بگیر؛ مرد منطق باش نه احساسات. هر اندازه که یک فرد یا یک ملت در راه کمال و ترقى پیش مى‏رود، به تدریج از احساسات به منطق مى‏گراید. نزدیک شدن به حکومت منطق و خارج شدن از تحت سیطره و حکومت احساسات، دلیل بر پختگى و تکامل روح است. انسان در طفولیت و کودکى یک پارچه احساسات بى‏منطق است و به همین جهت از اداره کردن خود و از حفظ مصالح خود عاجز است، و به همین جهت است که طفلى را زود مى‏شود در جریانى وارد کرد و احساساتش را استخدام کرد و به نفع خود در مجرایى به کار انداخت. اما هر اندازه که از سنین عمر مى‏گذرد و تجربه زیادتر مى‏شود، منطق در وجود انسان قوّت مى‏گیرد.
البته تنها مرور زمان و گذشتن عمر کافى نیست که انسان را مرد منطق و تعقل کند؛ این فضیلت اخلاقى نیز مانند همه فضایل دیگر اخلاقى تمرین و ممارست و مجاهدت لازم دارد؛ اولًا اندوخته علمى و سرمایه فکرى لازم است، ثانیاً انسان باید مدتى با زحمت خود را وادار کند که در پیشامدها و تصمیمها زیاد فکر کند و تا عواقب و نتایج کارى را کاملًا نسنجد به هیجانات درونى خود ترتیب اثر ندهد.( مطهری ، ۱۳۷۸، ج۲۳، صص ۷۷۹- ۷۷۸ )
ل ) تقوا و روشن بینى‏
قرآن کریم مى‏فرماید: اگر پاک و پرهیزکار بوده باشید خداوند به شما روشن بینى مى‏دهد و بر بصیرت شما مى‏افزاید .کتاب مقدس ما قرآن به موجب این آیه و آیه‏هاى دیگرى صریحاً بین تقوا و پرهیزکارى از یک طرف و روشن بینى و افزایش نور بصیرت از طرف دیگر رابطه مستقیم قائل است؛ یعنى به هر اندازه آدمى پاکتر و پرهیزکارتر و بى‏غرض و مرض‏تر و در مقابل حقایق تسلیم‏تر باشد، نورافکن عقل و فکرش روشن‏تر و نافذتر است. در حدیث معروفى آمده است که: از فراست مرد با ایمان در حذر باشید که او با نور خدا مى‏نگرد.
مقصود این است که مرد با ایمان به موجب ایمانى که دارد همواره دل و روح خویش را از آلایشها پاک نگه مى‏دارد و نمى‏گذارد آینه روحش با غبار حسادت و کینه توزى و خودخواهى و عناد و لجوج و تعصب مکدّر شود و براى عقل که نور خداست حجابى و پرده‏اى پدید آید و لهذا از این نور خدایى حداکثر استفاده را مى‏برد و بى‏پرده حقایق را مشاهده مى‏نماید.
بین دل که کانون احساسات و عواطف است و عقل که کانون مشاعر و ادراکات است ارتباط و پیوستگى برقرار است. از دل محبت و آرزو و میل و عاطفه برمى‏خیزد و از عقل فکر و منطق و استدلال و استنتاج سر مى‏زند. اگر بخواهیم عقل را در کار فکر و منطق و استدلال و استنتاج آزاد بگذاریم باید میلها و عواطف نیک و بد خود را تحت نظر بگیریم. اگر بر ما طمع و حرص حکومت کند، اگر اسیر عناد و لجاج و تعصب باشیم، اگر گرفتار عقده حسادت و کینه توزى باشیم و این آتشها در وجود ما شعله‏ور باشد، باید بدانیم که از این آتشها که هیزمش جز وجود ما و سلامت خود ما و اعصاب و قلب و اعضاى خود ما چیزى نیست دودهای تیره برمى‏خیزد و فضاى روح ما را تیره و تار مى‏کند. وقتى که تیرگى فضاى روح را گرفت، چشم عقل نمی تواندببیند. علی علیه السلام می فرماید :
« بیشتر زمین خوردن‏هاى پهلوان عقل همانا در فضاى حکومت طمعهاست‏» .( نهج البلاغه ، حکمت ۲۱۹) و نیز على علیه السلام مى‏فرماید :
« خودبینى و بزرگ بینى انسان نسبت به خود (که از آن به «عُجب» تعبیر مى‏شود) یکى از حاسدان عقل و خرد اوست‏ ».( نهج البلاغه ، حکمت ۲۱۲)

در قرآن کریم این تعبیر زیاد آمده که «بر دلها قفلها زده شده است.» و یا اینکه «گوش هست و شنوایى نیست، و چشم هست و بینایى نیست». درباره عده‏اى از مردم مى‏فرماید: «کران و لالان و کوران‏اند و امیدى به بازگشت آنها نیست». واقعاً هم همین‏طور است که آدمى در اثر یک نوع بیماریهاى روانى و اخلاقى قوّه تمیز و ادراک خود را از دست مى‏دهد، از حوادث جهان عبرت نمى‏گیرد، در مکتب زندگى- که پر است از تجربه و پند و اندرز- درسى فرا نمى‏گیرد. مدرسه روزگار آموزنده ترین مدارس است. تاریخ جهان و
سرگذشت جهانیان و نشیب و فرازهایى که براى افراد و ملتها همواره پیش آمده و پیش مى‏آید، بهترین معلم است. رمز سعادت در کیفیت استفاده و بهره‏اى است که انسان از آموزشهاى تکوین مى‏برد.
على علیه السلام فرزند بزرگوار خود حسن بن على را اکیداً توصیه مى‏کند که در تاریخ گذشتگان فکر کن و آثار آنها را مطالعه نما، و مى‏فرماید: من خودم هرچند در آن زمانها نبوده‏ام و از نزدیک شاهد وقایع آنها و زیر و رو شدن اوضاع آنها نبوده‏ام ولى در تاریخ زندگانى آنها سیر و مطالعه کرده‏ام، رمز کار آنها و نشیب و فرازهاى زندگانى آنها را به دست آورده‏ام، حالا مثل این است که همراه آنها بوده‏ام چون اطلاعات کافى در این زمینه دارم و بلکه مثل این است که از اول دنیا تا امروز زنده بوده‏ام و همراه همه آنها بوده‏ام، تجربه‏هاى فراوان آموخته‏ام، درسهاى زیادى یاد گرفته‏ام، اکنون گنجینه‏اى هستم از تجربه‏ها و حکمتها که به صورت پند و اندرز براى تو و دیگران بیان مى‏کنم.
یک تجربه در جلو چشم صدها نفر واقع مى‏شود، ولى آیا همه آنها به یک نحو از آن تجربه استفاده مى‏کنند؟ البته نه. استفاده هرکدام بستگى دارد به دو چیز: یکى‏ میزان عقل و علم و هوش و ذکاوت هرکدام از آنها، و
دیگرى میزان صفا و خلوص نیت و طهارت و پاکى روح آنها. قرآن کریم مى‏فرماید: کسانى که در راه ما (یعنى در راه رسیدن به حقیقت و خیر و سعادت) مجاهده کنند و از روى صدق گام بردارند، ما روى عنایت و لطف عمیمى که داریم که به هر مستعدى به اندازه استعدادش فیض و رحمت مى‏رسانیم، او را هدایت و راهنمایى مى‏کنیم، به او روشنى و بصیرت مى‏دهیم که بهتر ببیند و بهتر درک کند و بهتر قضاوت کند. در آیه دیگر مى‏فرماید:
آیا آن کس که روحى مرده داشت و ما او را زنده ساختیم و نورى به او دادیم که با آن نور در میان مردم حرکت کند و معاشرت نماید، با آن نور با مردم برخورد کند، با آن نور روابط اجتماعى خود را با دیگران تحت نظر بگیرد، آیا اینچنین آدم روشن با آن کسى که عناد و لجاج و سایر صفات رذیله او را تیره و تاریک کرده است و در تاریکى گام بر مى‏دارد، در میان شک و حیرت و تردید و اضطراب گرفتار است و راه بیرون شدن را نمى‏داند، آیا این دو نفر مساوى با یکدیگرند؟
این است که بزرگان و پیشوایان دین و اخلاق گفته‏اند تا انسان روشن بین نباشد، راه سعادت خویش را پیدا نمى‏کند و تا دودهاى آتش حسد و کینه و خودپرستى و تکبر و دیوصفتى و سایر صفات رذیله را از بین نبرد، نورافکن عقلش نمى‏تواند راه را بر او روشن کند. ( مطهری ، ۱۳۷۸ ، ج۲۲، صص ۱۴۴ – ۱۴۱)
م) تقوا و حکمت عملى‏
این نکته را اول باید بگویم که آن حکمتى که به اصطلاح مولود تقواست و آن روشنى و فرقانى که در اثر تقوا پیدا مى‏شود حکمت عملى است نه حکمت نظرى.
حکما اصطلاحى دارند که عقل را منقسم مى‏کنند به دو قسم: عقل نظرى و عقل عملى. البته مقصود این نیست که در هر کسى دو قوّه عاقله هست، بلکه مقصود این است که قوّه عاقله انسان دو نوع محصول فکر و اندیشه دارد که از اساس با هم اختلاف دارند: افکار و اندیشه‏هاى نظرى، و افکار و اندیشه‏هاى عملى.
عقل نظرى همان است که مبناى علوم طبیعى و ریاضى و فلسفه الهى است. این علوم، همه در این جهت شرکت دارند که کار عقل در آن علوم قضاوت درباره واقعیتهاست که فلان شى‏ء این‏طور است و یا آن‏طور؟ فلان اثر و فلان خاصیت را دارد یا ندارد؟ آیا فلان معنا حقیقت دارد یا ندارد؟ و اما عقل عملى آن است که
مبناى علوم زندگى است، مبناى اصول اخلاقى است، و به قول قدما مبناى علم اخلاق و تدبیر منزل و سیاست مُدُن است. در عقل عملى، مورد قضاوتْ واقعیتى از واقعیتها نیست که آیا اینچنین است یا آنچنان؟ مورد قضاوت، وظیفه و تکلیف است: آیا «باید» این کار را بکنم یا آن کار را؟ این‏طور عمل کنم یا آن‏طور؟ عقل عملى همان است که مفهوم خوبى و بدى و حسن و قبح و باید و نباید و امر و نهى و امثال اینها را خلق مى‏کند. راهى که انسان در زندگى انتخاب مى‏کند مربوط به طرز کار کردن و طرز قضاوت عقلى عملى اوست و مستقیماً ربطى به طرز کار و طرز قضاوت عقل نظرى وى ندارد.
اینکه در آثار دینى وارد شده که تقوا عقل را روشن مى‏کند و دریچه حکمت را به روى انسان مى‏گشاید -همچنان که لحن خود آنها دلالت دارد- همه مربوط به عقل عملى است، یعنى در اثر تقوا انسان بهتر درد خود و دواى خود و راهى که باید در زندگى پیش بگیرد مى‏شناسد؛ ربطى به عقل نظرى ندارد، یعنى مقصود این نیست که تقوا در عقل نظرى تأثیرى دارد و آدمى اگر تقوا داشته باشد بهتر دروس ریاضى و یا طبیعى را
مى‏فهمد و مشکلات آن علوم را حل مى‏کند. حتى در فلسفه الهى نیز تا آنجا که جنبه فلسفه دارد و سر و کارش با منطق و استدلال است و [انسان‏] مى‏خواهد با پاى استدلال گام بردارد و مقدمات در فکر خود ترتیب مى‏دهد تا به نتیجه برسد همین‏طور است. در نوعى دیگر از معارف ربوبى، تقوا وپاکى و مجاهدت تأثیر دارد ولى آنجا دیگر پاى عقل نظرى و فلسفه و استدلال و منطق و ترتیب مقدمات و سلوک فکرى از نتیجه به مقدمه و از مقدمه به نتیجه در میان نیست.
مقصود این است: این حقیقت که بیان شده که تقوا موجب ازدیاد حکمت و ازدیاد بصیرت و روشن بینى مى‏شود ناظر به مسائل نظرى و عقل نظرى نیست، و شاید علت اینکه در نظر بعضى‏ها قبول این مطلب اینقدر مشکل آمده همین است که این مطلب را به حدود عقل نظرى توسعه داده ‏اند.
و اما نسبت به عقل عملى البته مطلب همین‏طور است و مى‏توان گفت قبل از هر استدلال و تقریبى، تجربه گواه این مطلب است. واقعاً تقوا و پاکى و رام کردن نفس امّاره در روشن بینى و اعانت به عقل تأثیر دارد ولى البته نه به این معنى که عقل فى المثل به منزله چراغ است و تقوا به منزله روغن آن چراغ ، و یا اینکه دستگاه عقل به منزله یک کارخانه مولّد روشنایى است که فعلًا فلان مقدار کیلو وات برق مى‏دهد و تقوا که آمد فلان مقدار کیلووات دیگر بر برق این کارخانه مى‏افزاید. نه، این طورها نیست، طور دیگر است. ( مطهری ، ۱۳۷۸، ج ۲۳، صص ۷۱۴- ۷۱۲) ‏
ن ) راز تأثیر تقوا در روشن بینى‏
یکى از حالات و قوایى که در عقل انسان یعنى در عقل عملى انسان، یعنى در طرز تفکر عملى انسان که مفهوم خوب و بد و خیر و شرّ و درست و نادرست و لازم و غیر لازم و وظیفه و تکلیف و اینکه الآن چه مى‏بایست بکنم و چه نمى‏بایست بکنم و این گونه معانى و مفاهیم را بسازد تأثیر دارد، طغیان هوا و هوس‏ها و مطامع و احساسات لجاج آمیز و تعصب آمیز و امثال اینهاست، زیرا منطقه و حوزه عقل عملى انسان به دلیل اینکه مربوط به عمل انسان است همان حوزه و منطقه احساسات و تمایلات و شهوات است. این امور اگر از حد اعتدال خارج شوند و انسان محکوم اینها باشد نه حاکم بر اینها، در برابر فرمان عقل فرمان مى‏دهند، در برابر نداى عقل و وجدان فریاد و غوغا مى‏کنند، براى نداى عقل حکم پارازیت را پیدا مى‏کنند،

۱-۸-۲ سابقه تاریخی جدول داده- ستانده در سطح ملی
با مطالعه تاریخ سیر تکاملی جدول داده- ستانده و چگونگی گسترش آن مشاهده خواهیم کرد که سابقه این جدول در تجزیه و تحلیل های اقتصادی بیش از ۷۰ سال است. (توفیق، ۱۳۷۱، ۴)^۲. متشابه تحلیل داده- ستانده و بطور کلی هرگونه کار نظری یا علمی درباره پیوند میان بخش های اقتصادی، جدول اقتصاددان، جراح و پزشک قرن هجدهم فرانسه، فرانسواکنه۳ است. جدول وی که در سال ۱۷۵۸میلادی انتشار یافت. دادو ستد میان سه طبقه اجتماعی آن دوران یعنی زمینداران، دهقانان و برزگران و دیگران را نمایان می سازد. این جداول را می توان نخستین الگوی داده ها و ستانده های اقتصادی دانست. (همان منبع، ۱۳۷۱، ۴)^۴. شاکل در کتاب خود در اهمیت جدول کنه چنین می نویسد: اندیشمندان هم عصر و طرفداران کنه جدول او را بزرگترین اکتشاف در عرصه اقتصادی بعد از قانون نیوتن یاد کرده اند. (شاکل، ۱۹۶۴، ۲۵)^۵.
«تحلیل جدول داده- ستانده در واقع حالت خاصی از نظریه تعادل عمومی لئون والراس از مکتب لوزان است- در الگوی تعادل عمومی پرسش اساسی این است که در کدام شرایط و به ازای چه مجموعه ای از قیمت ها، اقتصاد در حال تعادل بوده و در همه بازارها عرضه مساوی تقاضاست. برخلاف تحلیل جزئی که بر اثر تغییر در یک یا چند بازار بهم پیوسته بسنده می کند، در تعادل کلی موضوع بررسی پیش گیری و ردیابی تغییر در سراسر اقتصاد است. والراس تعادل کلی را به صورت یک دستگاه معادلات نمایش داد و ثابت کرد که در این دستگاه همه مجهول ها یعنی قیمت ها و مقادیر، جواب منحصر به فرد دارند. (توفیق،‌۱۳۷۱، ۴)^۶.
«اقتصاددانان شوروی مدعی بوده اند که فن داده-ستانده از نخستین ترازنامه اقتصادی شوروی در سال ۲۴-۱۹۲۳ مقدم بر نخستین برنامه پنج ساله آن کشور۳۲-۱۹۲۸ میلادی تهیه شده متاثر بوده است. مضافاً این که لئونتیف در سال ۱۹۲۵میلادی قبل از ترک شوروی، مقاله ای نیز تحت عنوان «تراز اقتصاد جماهیر شوروی» نوشته است که ظاهراً این مقاله طرح اساسی تحلیل داده- ستانده را دربرداشته است. (توفیق، ۱۳۷۱، ۵)^۷. آفرینش و اشاعه روش داده- ستانده مرعون اقتصادداران برجسته روسی تبار آمریکایی، واسیلی لئونتیف۸ است. نخستین جدول داده- ستانده، بعنوان ابزار تجزیه و تحلیل پدیده های اقتصادی در اوایل دهه ۱۹۳۰ م. توسط لئونتیف و همکارانش در دانشگاه هاروارد با بهره گرفتن از آمارهای ۱۹۱۹ و ۱۹۲۹ میلادی ایالات متحده آمریکا ساخته شد. (توفیق،‌۱۳۷۱، ۶)^[۲۲]. از سال ۱۹۵۰ به بعد امر تهیه جدول داده- ستانده به سرعت در سراسرکشورهای صنعتی عمومیت یافت. در دهه ۱۹۶۰ م اقتصاددانان انگلیسی به نام استون۲ از مباحث و تئوری های درآمد ملی کنیدز چارچوب داده- ستانده لئونتیف به ماتریس جدیدی دست یافت که به نام ماتریس حسابداری اجتماعی مشهود گردید. (بانوئی، ۱۳۷۶، ۶۳)^۳. در این ماتریس همانطور که بعداً اشاره خواهد شد روابط تولید و روابط مالی در هم ادغام و ماتریس جدیدی با ضرایب فنی جدید محاسبه می گردد که در این ماتریس پس اندازها و سرمایه گذاری مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد.
۲-۸-۲ سابقه تاریخی تدوین جدول داده- ستانده در ایران
اندیشه تدوین جدول داده- ستانده در ایران به زمانی برمی گردد که مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد قصد داشت جدولی را در سال ۱۳۳۳ هـ.ش برای اقتصاد ایران تهیه نماید ولی به علت فقدان آمار و اطلاعات مورد نیاز در سطح ملی و نیز در سطح بخش ها اندیشه مذکور عملی نشد. در اوائل دهه ۱۳۴۰ مسئولین وقت ایرانی پاره ای بررسی ها و مطالعات را برای جمع آوری آمارها، نه فقط در سطح ملی بلکه در سطح بخش ها، از جمله کشاورزی و صنایع انجام دادند. بنابراین اندیشه تهیه و تدوین جدول داده- ستانده سال ۱۳۳۳ و کوشش های مسئولین وقت ایرانی در اوائل ۱۳۴۰ زمینه را برای تدوین یک جدول داده- ستانده مهیا نموده و سپس مرکز تاسیس یافته دفتر آمار وزارت اقتصاد با کشورت پروفسور لئونتیف از دانشگاه هاروارد و پروفسور مانهالانولیس۴ از سازمان مرکزی آمار و برنامه ریزی هند و تعدادی از متخصصین ایرانی و خارجی توانست برای اولین بار جدول تجربی و مقدماتی داده- ستانده ایران را در سال ۱۳۴۱ تهیه و در سال ۱۳۴۴تکمیل کند. (بانوئی،‌۱۳۷۶، ۶۰)^۵. تهیه و تدوین جدول داده- ستانده در ایران را می توان با توجه به خصوصیات و روش شناسی جداول به دو دوره تقسیم نمود. این دو دوره عبارتند از: دوره (۱۳۶۴-۱۳۴۶) و دوره(۱۳۷۰-۱۳۶۵) تمام جداول داده- ستانده آماری و نیز آماری که در دوره اول تهیه و تدوین گردیده اند از نوع جداول سنتی محسوب می شوند و جداول داده- ستانده دوره دوم دارای ویژگی های جداول داده- ستانده مدرن می باشند. (همان منبع، ۱۳۷۶، ۶۱)^۶. اولین جدول داده- ستانده ایران که در سال ۱۳۴۴ تکمیل شد از لحاظ طبقه بندی بخش ها به دو صورت ده بخشی و بیست و نه بخشی بوده است. بخش های کشاورزی و نفت در هریک از این جدول ها به طور کلی و بدون تقسیم به زیربخش های مربوط به آنها درنظرگرفته شده اند اما سایه بخش های جدول های مذکور به زیربخش های صنعت و خدمات تقسیم شده اند.در سال ۱۳۵۱ اداره کل حساب های اقتصادی بانک مرکزی ایران سعی کرد یک جدول مستقلی برای سال ۱۳۴۸، به قیمت تولیدکنندگان محاسبه کند. جدول مذکور اولین کار تجربی بانک مرکزی بشمار می آید. از لحاظ طبقه بندی بخش های این جدول به دو صورت مورد بررسی قرار گرفت. یکی جدول ده بخشی و دیگری جدول بیست و پنج بخشی بخش های تشکیل دهنده جدول ده بخشی درست مانند طبقه بندی ده بخشی سال ۱۳۴۴ می باشد ولی در جدول ۲۵ بخشی تفاوت هایی در مقایسه با جدول ۲۹ بخشی سال ۱۳۴۴ وجود دارد. در سال ۱۳۵۶ اداره آمار و محاسبات ملی مرکز آمار ایران جدول جداگانه ای برای سال ۱۳۵۲ به قیمت تولید کنندگان با مشورت لئونتیف تهیه و تدوین کرد. برای اولین بار جدول مذکور توانست ویژگی های نوینی را در عرصه جدول داده- ستانده ایران به نمایش بگذارد که برخی از این ویژگی ها عبارتند از تنظیم جدول به دو صورت ۱۳ بخشی و ۵۹ بخشی. درنظر گرفتن جایگاه مستقلی برای صنایع کوچک، نشان دادن بخش کشاورزی به صورت ۵ زیربخش و بخش نفت به صورت ۳ زیربخش. این جدول همچنین توانست برای اولین بار بعضی از زیربخش های مستقل از جمله باغبانی، رستوان، هتل، مستغلات و اجاره که تا آن زمان در جداول پیشین درنظر گرفته نشده بود را نشان دهد. در سال ۱۳۶۱ اداره حساب های اقتصادی بانک مرکزی تلاش مستقلی را برای تدوین جدول داده- ستانده سال ۱۳۵۳ آغاز کرد. این جدول با طبقه بندی سیزده، بیست و پنج، و صد و یک بخشی منتشر شده است. در سال ۱۳۶۸ سازمان برنامه و بودجه جدول مستقلی را به قیمت های خریدار و تولیدکننده برای سال ۱۳۶۳ محاسبه کرد. این جدول از نوع جدول داده- ستانده غیرآماری است و برای تهیه و محاسبه این جدول از آمار و اطلاعات و طبقه بندی بخش های جدول ۱۰۱ بخشی داده- ستانده سال ۱۳۵۳ بانک مرکزی ایران استفاده کرد. و سپس برای سال ۱۳۶۳ به­هنگام گردید. جدول مذکور ۹۲ بخشی است که در بسیاری از جهات طبقه بندی بخش های آن شبیه به طبقه بندی جدول ۱۰۱ بخشی سال ۱۳۵۳ است. در سال ۱۳۷۳، دفتر حساب های اقتصادی مرکز آمار ایران جدول را برای سال ۱۳۶۵تهیه و تدوین کرد. جداول داده- ستانده سال ۱۳۶۵ که به صورت ۹ بخشی، ۷۸ بخشی، ۱۷۲ بخشی موجود می باشند و در تهیه و تدوین این جدول، ضمن جمع آوری آمارهای ثبتی معتبر و استفاده از نتایج طرح های آمارگیری متداول، قریب ۵۹ طرح آماری به روش نمونه گیری با مراجعه به ۱۱۵ هزار کارگاه نمونه تدوین و اجرا شده است. جدول مذکور مهم ترین و بزرگ ترین جدول تهیه شده در کشورمان تاآن زمان محسوب می گردد. در سال ۱۳۵۷ بانک مرکزی جدولی را برای سال ۱۳۶۷ تهیه و تدوین کرد. در سال ۱۳۷۶ دفتر حساب های اقتصادی مرکز آمار سعی نمود جدول دیگری را برای سال ۱۳۷۰ از طریق راس تعدیل شده بهنگام نماید. اطلاعات مربوط به ۵۱% از خانه های جدول ۱۳۷۰ با بهره گرفتن از پرسشنامه ها و نتایج طرح های آمارگیری استخراج گردید. و مستقیماً بدون نیاز به بهنگام سازی در جدول داده- ستانده قابل استفاده بوده و ۴۹% از اطلاعات خانه های جدول به دست اورده است هرچند که ابعاد جدول داده- ستانده سال ۱۳۶۵ ایران که بعنوان جدول سال پایه مورد استفاده قرار گرفت در تفصیلی ترین شکل خود دارای ۷۲ بخش امکان پذیر نبوده بنابراین جدول حاضر در سطح ۷۸ بخشی تهیه و تنظیم گردید. و بالاخره موسسه تحقیقات پولی و بانکی نیز در سال ۱۳۷۷ یک جدول ۵۰ بخشی برای سال ۱۳۷۲ تهیه و تنظیم کرده است.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۳-۸-۲ مفروضات جدول داده- ستانده
در کاربردهای تحلیلی جدول داده- ستانده دو دسته مفروضات می توان شناسایی کرد. دسته اول شامل مفروضاتی است که به طور ضمنی در جدول های داده- ستانده پذیرفته می شود که اهم این مفروضات عبارتند از:
۱- اقتصاد ملی به روابط بین صنایع بخش ها و تقاضای نهایی تقسیم می شود که هریک از این دو قسمت به نوبه خود به اجزای ریزتر تقسیم می گردند و تولیدات هربخشی به منظور تولیدات بعدی در سایر بخش ها و تقاضای نهایی مصرف می گردند.
۲- فرض جمع پذیری بدین معنی است که اثر توام برنامه های تولیدی مساوی مجموع اثرات انفرادی هریک از آن برنامه هاست یعنی صرفه جویی و زیان های اقتصادی برونی وجود ندارد.
۳- طبق فرض تناسب، رابطه ثابتی میان تولید بخش و نهاده های آن وجود دارد. یعنی جدول­ها براساس تابع تولید لئونتیف استوار است (یعنی ضریب داده ها در تمام سطوح تولید یکسان است). از خواص مهم این تابع این است که تولید هربخش تابعی خطی از نهاده های آن بخش می باشد. به این ترتیب عوامل تولید قابلیت جانشینی نداشته و بازده ثابت نسبت به مقیاس حاکم است.
دسته دوم از مفروضات داده- ستانده معمولاً جهت تعمیم بخشیدن روابط گذشته برای استفاده در برنامه ریزی و پیش بینی آینده منظور می شودکه عمدتاً به ثبات ضرایب در طول سال جدول و سال بهره گیری برمی گردد که عبارتند از:
۱- جهت عدم تغییر در نسبت داده ها به تولید و فرض قبول منحصر به فرد بودن تابع تولید برای همه بخش ها، فرض می شود پیشرفتی در تکنولوژی صورت نگیرد.
۲- قیمت، مصرف، تقاضا و عوامل عرضه از پیش تعیین شده اند و این به معنی آن است که بازار نیروی کار و تولیدات شفاف است.
۳- به جهت ممانعت از تغییر روابط فرض می شود که صنعت جدیدی به اقتصاد وارد نمی­ شود.
۴- هیچ گونه محدودیتی در ظرفیت تولیدی وجود ندارد. به عبارت بهتر هرگونه افزایش در مصرف
نهایی بدون آن که ذخیره سرمایه موسسات را افزایش دهد در زمان کوتاه روی تولید اثر خواهدگذاشت
۵- جهت ثابت ماندن ضرایب، اثرات مصرف و شتاب سرمایه گذاری معمولاً نادیده گرفته می­ شود، یعنی تخفیف هایی از جهت مصرف بیشتر منظور نمی شود و سرمایه گذاری نیز متناسب با مصرف حرکت می­ کند.
۶- اشتغال نسبتاً کامل برای ظرفیت های تولیدی وجود دارد. یعنی تقاضای پدید آمده برای داده های واسطه یا مصرف نهایی، منجر به افزایش در تولیدات می شود. این فرض سبب می شود تا افزایش در تقاضا بدون استفاده از ذخیره انبار یا ظرفیت اضافی از طریق افزایش در تولید تامین گردد.
۷- ثابت بودن سیاست دولت و عدم وقوع حوادث طبیعی نظیر سیل و زلزله و … که درنتیجه پذیرش شرط ثبات ضرایب است. (شریفی، ۱۳۸۰، ۸۱)^۱.
۴-۸-۲ ساختار جدول داده- ستانده
رابطه اساسی تولید بخش های اقتصادی با بهره گرفتن از جدول داده- ستانده به صورت زیر نشان داده می شود.
جدول شماره (۲-۲) جدول داده- ستانده

ستانده(تولیدکل)

بخش های مصرف کننده(گیرنده)

بخش ها

تقاضای نهایی از تولیدات داخلی جمع صادرات سرمایه دولت مصرف

تقاضای رابطه جمع

ناحیه II

ناحیهI

بخش های تولیدکننده(دهنده)
بخش ۱
بخشi
بخشn
جمع(هزینه واسطه)

–

R_ij
ناحیهIV

ناحیه III